Laden Evenementen

« Alle Evenementen

Scheepsmotieven op weefsels uit Zuid-Sumatra

11 april - 31 oktober

Scheepsdoek palepai, Kalianda, Lampung, Zuid-Sumatra - scheepsmotieven weefsels - Handwerkwereld

Tot 31 oktober is in het Etnografisch Museum van de Universiteit Zürich de tentoonstelling ‘Schepen en transities’ te zien over scheepsmotieven op weefsels uit Zuid-Sumatra. De tentoonstelling is gebaseerd op onderzoek van Alfred Steinmann (1892-1974), een van de voormalige directeuren van het museum. De geweven doeken hadden een rituele betekenis in Sumatra. Deze prachtige textiele kunstwerken worden echter al honderd jaar niet meer gemaakt. Dat maakt deze scheepsdoeken zowel zeldzaam als intrigerend.

Tentoonstellingsoverzicht 'Schepen en transities' in het Etnografisch Museum van de Universiteit Zürich - scheepsmotieven weefsels Zuid-Sumatra - Handwerkwereld

Tentoonstellingsoverzicht ‘Schepen en transities’ in het Etnografisch Museum van de Universiteit Zürich.

Alfred Steinmann en de scheepsmotieven

Alfred Steinmann studeerde vanaf 1911 botanie, aardrijkskunde en etnologie aan de Universiteit van Zürich. Vanaf 1920 was hij specialist in de behandeling van plantenziekten en verbonden aan het Instituut van Buitenzorg in voormalig Nederlands-Indië. In 1937 en 1938 studeerde hij etnologie in Wenen. Van 1941 tot 1963 was hij directeur van de Collectie voor Volkenkunde van de Universiteit Zürich, later het Etnografisch Museum.

Alfred Steinmann, ca. 1930 - scheepsmotieven weefsels Zuid-Sumatra - Handwerkwereld

Alfred Steinmann, ca. 1930.

In 1946 publiceerde hij een uitgebreide studie over het dodenschip als motief in de textielkunst. Hij beschreef daarin het gebruik van scheepsmotieven vanaf de prehistorie in cultureel en historisch perspectief. Een belangrijk deel daarvan ging over Indonesisch textiel, met name over de scheepsmotieven op weefsels uit Zuid-Sumatra. Hij interpreteerde daarbij uitgebreid de scheepsmotieven als representatie van de overgang van het leven naar het land van de voorouders. Alhoewel latere onderzoekers nieuwe interpretaties toevoegden, blijft zijn onderzoek essentieel in het begrip van deze geweven doeken. Zijn onderzoek speelde een belangrijke rol in de vorming van de collectie van het Etnografisch Museum.

Scheepsdoek tampan pasisir, Kalianda, Lampung, Zuid-Sumatra - scheepsmotieven weefdoeken - Handwerkwereld

Scheepsdoek tampan pasisir, Kalianda, Lampung, Zuid-Sumatra.

De rituele weefsels uit Zuid-Sumatra

Eeuwenlang zagen de volkeren van Zuid-Sumatra zichzelf als levend op een schip, drijvend tussen de zee en de hemel. Dit idee werd geweven in fascinerende doeken met gedetailleerde afbeeldingen van schepen met menselijke en dierlijke wezens. Deze doeken gebruikte men in een ceremonieel en ritueel verband. Voorbeelden van deze prachtige en verfijnde weefsels zijn nu te zien in het Etnografisch Museum van de Universiteit Zürich.

Scheepsdoek tampan darat, Komering, Lampung, Zuid-Sumatra - scheepsmotieven weefsels - Handwerkwereld

Scheepsdoek tampan darat, Komering, Lampung, Zuid-Sumatra.

Met name het Lampung-district in Zuid-Sumatra blinkt uit in een van de bekendste Indonesische textieltradities. Decoratieve motieven uit het Bronzen Tijdperk werden hier gecombineerd met boeddhistische en hindoeïstische invloeden uit het rijk van Srivijaya van duizend jaar geleden. Ook de handel met overzee, zoals met China, India, Arabië en Europa, beïnvloedde de cultuur en kunst van Zuid-Sumatra.

Zo ontstond er een gevarieerde traditie van weven, verven en decoreren, die zich uitte in de mysterieuze geweven rituele ikat bidak doeken met vogel- en hertenmotieven, gevlochten lampit matten met patronen die met een brandijzer werden aangebracht, de initiatie-sarongs, rijk geborduurd met boot- en voorouder-iconografie en de palepai en tampan ikat-geweven scheepsdoeken, zoals die in deze tentoonstelling zijn te zien.

Verloren tradities

Veel van deze textieltradities zijn al meer dan honderd jaar verdwenen. De invloed van de islam, maar ook andere sociale en economische invloeden, maakte dat men deze weeftechnieken en motieven niet meer gebruikt. Slechts enkele technieken worden nog in een klein aantal dorpen beoefend. In dat geval weeft men hoofdzakelijk voor een toeristische markt.

Scheepsdoek palepai, baai van Semangka, 35 cm hoog - Handwerkwereld

Scheepsdoek palepai, baai van Semangka, Zuid-Sumatra (35 cm hoog).

Textiel en meer in de tentoonstelling

Op deze tentoonstelling zijn prachtige scheepsdoeken te zien. De opvallende patronen zijn gemaakt met rode, blauwe en gele garens, die men via een complexe techniek verwerkte in het katoenen weefsel. Bij deze techniek, ikat geheten (ook wel bekend als supplementary weft), wordt het patroon vooraf geverfd op de ketting- en/of inslagdraden.

Tekening op de rand van een trommel, Kur-eiland, Molukken - Handwerkwereld

Tekening op de rand van een trommel, Kur-eiland, Molukken.

De tentoonstelling is aangevuld met andere voorwerpen die Steinmanns redenering en interpretatie verduidelijken. Eén van zijn favorieten is een tweeduizend jaar oude bronzen trommel uit de Dong Son cultuur, afkomstig van de Molukken. De rand ervan toont een gedetailleerd ontwerp van een schip met vogels, dat een belangrijke inspiratie voor Steinmanns onderzoek was. Een ander voorbeeld is een beschilderd paneel uit het Historisch Museum van Bern. Het toont passagiers op een boot naar het hiernamaals en gaf Steinmann een nieuwe impuls voor zijn interpretatie. Het dodenschip was een belangrijk symbool voor mensen in roerige tijden die samen een transitie doormaakten. De scheepsmotieven op de weefsels uit Zuid-Sumatra zijn hier de ultieme – en fraaie – illustratie van.

Tentoonstellingsoverzicht 'Schepen en transities' - scheepsmotieven weefsels Zuid-Sumatra - Handwerkwereld

Tentoonstellingsoverzicht ‘Schepen en transities’.

Meer informatie

Het schip van de dood in de textielkunst, Alfred Steinmann 1946 (Engelstalig)

Textiel-iconografie van Zuid-Sumatra, Thomas Murray 2014, video van Engelstalige lezing

Ritueel doek palepai met scheepsmotief en levensbomen, Kalianda, Lampung, Zuid-Sumatra - Handwerkwereld

Ritueel doek palepai met scheepsmotief en levensbomen, Kalianda, Lampung, Zuid-Sumatra.

Openingstijden

Dinsdag, woensdag, vrijdag: 10–17 uur
Donderdag: 10–19 uur
Zaterdag: 14–17 uur
Zondag: 11–17 uur

Bovenste foto: Scheepsdoek palepai (detail), Kalianda, Lampung, Zuid-Sumatra.

Scheepsdoek palepai, baai van Semangka (detail) - scheepsmotieven weefsels Zuid-Sumatra - Handwerkwereld

Scheepsdoek palepai, baai van Semangka (detail).

Alle foto’s Etnografisch Museum van de Universiteit Zürich, fotografe Kathrin Leuenberger.

Aantal keren gelezen: 1076.

Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Locatie

Völkerkundemuseum der Universität Zürich
Pelikanstrasse 40
8001 Zürich, Zwitserland
+ Google Maps
Telefoon:
+41 44 634 90 10
Site:
https://www.musethno.uzh.ch/de.html

Let op: door de Covid-19 pandemie kunnen tentoonstellingen en evenementen gesloten zijn. Controleer voor uw bezoek bij de organisator de mogelijkheid en voorwaarden van bezoek.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *