Archives

Traum & Realisation – Stoffen uit Oost-Zwitserland

Haute couture van St. Galler Stickerei, circa 1950 - foto Stefan Rohner.

Deze semi-permanente tentoonstelling in het Textielmuseum in St. Gallen, Zwitserland, geeft een overzicht van de diverse textielvormen uit het oosten van Zwitserland van de 16de eeuw tot heden, van ‘het witte goud’ linnen tot high-tech textiel van vandaag, van verfijnd geborduurd en kleurrijk bedrukt tot bedrieglijk onopvallend textiel wordt hiermee een grote verscheidenheid aan textielproducten getoond.

De tentoonstelling is opgebouwd rond vier thema’s die de diverse aspecten van de textielproductie in Oost-Zwitserland door de eeuwen heen belichten:
– Weven en drukken;
– Borduren en mechaniseren:
– Ontwerpen en verbeteren;
– Ondervinden en uitvinden.
Bij deze expositie is het niet de doelstelling om een compleet overzicht van de Oost-Zwitserse textielgeschiedenis te geven, maar is ‘gerichte prioriteit’ het thema van het museumteam.
Bedrukte katoen en drukstempels, circa 1900 - foto Stefan Rohner.
Bedrukte katoen en drukstempels, circa 1900 – foto Stefan Rohner.
Over mensen en machines
‘Experimenteren en creativiteit, gekoppeld aan zakelijk inzicht en voorliefde voor technische innovaties, bevordert de productie van textiel vanaf het begin, naast de strakke organisatie en goedkope arbeid’, vat Michaela Reichel, directrice van het Textielmuseum St. Gallen, het succesverhaal van de textielproductie in Oost-Zwitserland samen. Met snel opeenvolgende overnames en ontwikkeling van technische innovaties, maar ook in het beroemd/beruchte thuiswerk, ziet ze de succesfactoren van deze sector.
De trouwjurk van Amal Clooney-Alamuddin met borduurwerk uit St. Gallen.
De trouwjurk van Amal Clooney-Alamuddin met borduurwerk uit St. Gallen.
Vanaf 1850 begint de triomftocht van de machine in de Oost-Zwitserse textielbranche. Creatieve uitvinders zoals Isaac en Arnold Grobli, Charles Wetter Ruesch en de firma Saurer, stellen verschillende borduurwerkbedrijven in staat een hoge vlucht te nemen. Behalve de machinebouwers wordt ook de chemische industrie aangemoedigd een rol te spelen. De interactie tussen de verschillende economische sectoren, in combinatie met talentvolle ontwerpers, maakt de furore van machinaal borduren onder de naam ‘St. Galler Spitze’ (kant uit St. Gallen) mogelijk. Tot op de dag van vandaag gebruikt de haute couture borduurwerk uit Oost-Zwitserland, zoals recent nog voor de trouwjurk van Amal Clooney-Alamuddin. Stofmonsters van haar trouwkleding worden op deze tentoonstelling getoond.
De schaduwzijde van de hoogconjunctuur in deze industrie waren de onzekere levensomstandigheden van de arbeiders, kinderarbeid en het gebrek aan rechtszekerheid in de thuiswerksector. Ook aan deze minder glorieuze aspecten wordt in deze tentoonstelling aandacht besteed.
Vrijborduurwerk van de Firma Rittmeyer & Co, eind 19de eeuw - foto Stefan Rohner.
Vrijborduurwerk van de Firma Rittmeyer & Co, eind 19de eeuw – foto Stefan Rohner.
Stof geworden dromen
‘Textiel is een tot stof geworden droom’, volgens Ursula Karbacher, curator bij het Textielmuseum St. Gallen. Eén van de redenen waarom de patroontekenaars en ontwerpers in de tentoonstelling óók aandacht krijgen. Hun creativiteit draagt immers bij aan de grote internationale successen van deze bedrijfstak. Ontwerpen voor stofmonsters, foto’s, modetekeningen en de kleding in de vitrines laten een professionele groep uit de schaduw treden, waarbij het vaak – jammer genoeg – ‘ontwerper onbekend’ klinkt.
Wereldtentoonstellingen en vliegende dwergen
‘De textielindustrie beïnvloedt de mode, maar is daar ook aan overgeleverd, daar moet je flexibel in zijn’, glimlacht Bernhard Duss, tentoonstellingsvormgever en afgestudeerd textielontwerper. Een blik op een van de vitrines maakt duidelijk wat hij bedoelt: op een raamdecoratie, welke getoond werd op de Wereldtentoonstelling van 1889 in Parijs, is te zien hoe vliegende dwergen, brullende herten en kleurrijke vlinders in de vorm van geappliceerd borduursel om elkaar heen draaien. De markt bepaalt de vraag en de productie, en ook deze ‘textiele realiteit’ is op de tentoonstelling te zien.
Blik op de toekomst
Innovatie heeft in Oost-Zwitserland gezorgd dat zowel traditie als technische prestaties in de textielindustrie konden overleven. Naast de klassieke productie voor de haute couture richt men zich ook op moderne productietechnieken. In de tentoonstelling zijn onder andere de patronen te zien uit de collectie ‘Slow Light’ van Jakob Schläpfer, die hiervoor in 2013 de Design Award van Zwitserland ontving. Het reflecterende oppervlak van deze couture-stof wordt door middel van lasergravure met ingewikkelde ontwerpen – borduurwerk, bloemenornamenten – gedecoreerd en afhankelijk van de lichtval contrasteren deze decoraties of verdwijnen juist helemaal. Belangrijke klanten in de high-techsector zijn niet alleen de mode-industrie, maar vooral ook de medische sector, de bouw en technologiebedrijven.
'Slow Light' door Jakob Schläpfer, Design-prijs Zwitserland 2013.
‘Slow Light’ door Jakob Schläpfer, Design-prijs Zwitserland 2013.
Als ‘moeilijk’ duidde de curator de omgang aan met de zogenaamde ‘smart textiles’ in het museum. Immers, de meeste uitzonderlijke eigenschappen – zoals licht-, geluid- en warmte-isolatie, lichtheid of uitzonderlijke belastbaarheid – van deze innovatieve producten zijn hier niet aan af te zien. Het Textielmuseum besloot daarom om deze textielsoorten tot een onderdeel van de tentoonstellingsarchitectuur te maken, bijvoorbeeld als afbakening, als een lichtfilter, als bedekking van een vitrine. ‘Ze laten zien waartoe ze in staat zijn en zijn tegelijkertijd een tentoonstellingsobject’. ‘De fabrikanten waren in eerste instantie wat verbaasd over het verzoek van het Textielmuseum om deel te nemen aan deze tentoonstelling’, vertelt de directrice van het museum, ‘maar zijn daarna zeer coöperatief geweest’. Het museum werpt met deze tentoonstelling een blik op de toekomst van een industrieel assortiment dat waarschijnlijk een groot potentieel in zich heeft.
Openingstijden
Dagelijks 10.00 – 17.00 uur
Kleding gedecoreerd met broderie anglaise (opengewerkt witwerk) - foto Stefan Rohner.
Kleding gedecoreerd met broderie anglaise (opengewerkt witwerk) – foto Stefan Rohner.
Doodskistdoek, bedrukt linnen, 17de eeuw - foto Stefan Rohner.
Doodskistdoek, bedrukt linnen, 17de eeuw – foto Stefan Rohner.
Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Ikat-weefsels van Sumba

Op het eiland Sumba, een van de Kleine Sunda-eilanden in Indonesië, wordt prachtig ikat-weefsel gemaakt. De eeuwenoude weeftraditie op dit eiland vindt men terug in de mythologie van Sumba. Tegenwoordig haalt de Cabrejou Foundation dit weefsel naar Nederland, om uit de opbrengsten van de verkoop op Sumba kleinschalige ontwikkelingsprojecten te steunen. In dit artikel gaan we wat dieper in op de weeftraditie van Sumba.

Sumba - liggingSumba is een van de Kleine Sunda-eilanden. Het behoort tot de ruigere gebieden in Indonesië, die door toeristen nog niet ontdekt zijn. Het eiland is relatief klein, nauwelijks een derde van Nederland, maar kent toch regionaal opvallende verschillen. Het oosten is droog, kaal, bekend om zijn paarden en beroemd om zijn kleurige weefsels. Het westen is groener en vruchtbaarder en de textiel die hier geproduceerd wordt heeft nooit een Hollandse kapstok of divan gesierd, doordat de weefsels minder kleurrijk zijn. Ondanks de verschillen beschouwen oost en west zich toch uitdrukkelijk als één volk, met een gezamenlijke geschiedenis, waarin wordt verteld hoe ooit een mythische voorouder, een python, het eiland heeft geweven.

Traditioneel dorp op Sumba

De symboliek van het weven op Sumba
Niet alleen in de Sumbanese mythes is het weven belangrijk, ook in het dagelijkse leven was en is de weefkunst een belangrijk onderdeel. Door de weefkunst verwierf Sumba internationale bekendheid, net als door haar paarden en sandelhout. Mede door haar schriftloze cultuur komen ideeën en waarden tot uitdrukking in weefsels. Als voorbeeld: baren en weven zijn traditioneel de belangrijkste taken van een Sumbanese vrouw. In beide gevallen creëert zij leven, zij plakt adem en naam, katoen en geest, aan elkaar. Jagen en doden zijn mannentaken, evenals het afwerken van de franje van een weefsel. Plakken en knippen, leven en dood, worden ook uitgebeeld in belangrijke mannendoeken. Het leven, de relatie tussen mensen en huizen, bevindt zich in het veilige middendeel van het doek. De dood, de jacht en de wildernis worden verbeeld in de randen van het weefsel.

Sumba - ikatweefsel

In Indonesië zijn twee belangrijke textieltradities: ikat en batik. Bij batik wordt een stof met was behandeld, zodat de delen die met was zijn bedekt bij het verven ongekleurd blijven. Dit is met name een veelvoorkomende techniek op Java. Op Sumba gebruikt men echter de ikattechniek. Dat wil zeggen dat voorafgaand aan het weven de draad geknoopt en geverfd wordt, en de geweven motieven geen duidelijke grenzen hebben – als bij batik. Op Oost-Sumba versiert men de stof met afbeeldingen van dieren en dergelijke, op West-Sumba met geometrische motieven, zoals die van de mata kari (het buffeloog) en de hura (vleesvork). Cabrejou Foundation werkt echter samen met een groep wevers van Oost-Sumba: de wevers van Waimarangu.

Een aantal stappen bij het maken van ikat-weefsel

Wat vaak vergeten wordt is het werk dat vooraf gaat aan het ‘eigenlijke’ weven. Want eerst moet er garen gekocht worden op de markt, neutrale witte draden. Met behulp van verfstoffen worden deze draden dan gekleurd. Dit gebeurt door de verf in water te koken en daarin de draden mee te laten koken. Wanneer dat gebeurd is wordt het garen in de zon te drogen gehangen en later opgerold. Een heel enkele keer wordt er een dynamo gebruikt om de draden op te rollen, meestal is het echter handwerk. Het voorbereidende werk met uitrollen en oprollen vergt hierdoor heel wat tijd.
Verschillende weeftechnieken
Ikat weven op een heupweefgetouwWanneer de gekleurde draden opgerold zijn kan het weven beginnen. Over het algemeen zijn er drie manieren.
De schering of ketting zijn de draden in het weefsel die als eerste opgespannen worden tussen twee punten, meestal in een weefraam. Dit weefraam kan vast zijn (beide zijden zijn met elkaar verbonden) of bestaan uit een gedeelte dat aan het lichaam wordt bevestigd en een ander gedeelte dat aan een vast punt (bijvoorbeeld een boom) vast zit. De wever zelf trekt de draden strak (een heupweefraam). De inslag zijn de draden die de wever vervolgens aanbrengt (weeft) tussen de opgespannen draden (schering) door.
Er zijn drie soorten ikats, afhankelijk van de methode waarbij alleen de schering, alleen de inslag of beide uit geverfde draden bestaat.
Schering-ikat
Sumba - staand weefraam met het patroon op de scheringDit is de eenvoudigste (en primitiefste) techniek waarbij alleen de schering is geverfd en de inslag effen is. Het patroon is al voor het weven zichtbaar. Bij deze soort ikat worden in verhouding veel scheringdraden dicht op elkaar gebruikt (daar staat immers het patroon op), waardoor een stugge stof ontstaat.
Inslag-ikat
Voortdurende aandacht van de wever is vereist bij deze techniek omdat het patroon tijdens het weven pas zichtbaar wordt. Alleen de inslag die de wever aanbrengt is geverfd, de opgespannen draden zijn effen van kleur. De stof is soepeler dan de schering-ikat.
Dubbele ikat
Dit is de moeilijkste techniek, omdat zowel schering als inslag voorzien zijn van een geverfd patroon. Deze ikat is het soepelst van de drie omdat er evenveel schering- als inslagdraden zijn per cm².
Over een ‘normale’ slendang (schouderdoek) doet een weefster gemiddeld een dag, maar daar is al het voorwerk dan niet bij meegerekend.
Weven voor een beter leven
Kussen van geometrisch ikatweefselTegenwoordig haalt Cabrejou Foundation een deel van deze rijke weeftraditie naar Nederland, in de vorm van geweven kussens uit Sumba. De kussens bevatten echter niet de eeuwenoude symbolen – zoals bijvoorbeeld de python, die op veel ander Sumbanees weefwerk wel te vinden is. Cabrejou Foundation heeft samen de wevers gekozen voor relatief neutrale motieven. De techniek is echter wel dezelfde als die men al eeuwen toepast.

 

Sumba - geometrisch ikatweefselCabrejou Foundation betaalt aan de wevers een eerlijke prijs voor hun weefsels, verzendt het naar Nederland en laat er hier kussens van maken. Deze worden verkocht via de website van Cabrejou en bij Veldkamp in Apeldoorn. De opbrengst hiervan wordt gebruikt om ontwikkelingsprojecten op Sumba te steunen, zoals een ziekenhuis in Melolo op Sumba. Op deze manier draagt deze eeuwenoude weeftraditie bij aan het welzijn van de plaatselijke bevolking.
Deze video geeft een beeld van het proces van afbinden, verven en weven van ikat op Sumba.

Internet
Meer informatie over de Cabrejou Foundation vindt u op hun website.
Over het weven van ikats op Sumba bestaat een DVD: The Ikats of Sumba, verkrijgbaar via www.how2dvd.co.uk.

Sumba - ikatweefsels hangen te koop

Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather