Archives

De ‘Tarkhan Dress’ uit oud-Egypte blijkt het oudste geweven kledingstuk ter wereld

Een in 1913 door de Engelse egyptoloog Flinders Petrie gevonden linnen hemd met V-hals blijkt na koolstofdatering het oudste geweven kledingstuk ter wereld te zijn. Het hemd, waarvan de oorspronkelijke lengte niet te bepalen is, werd in 1913 in een graf uit de Eerste Dynastie gevonden in het grafveld van Tarkhan, circa 50 km ten zuiden van Cairo, en naar Engeland verzonden. Het materiaal van het kledingstuk is geweven linnen, op het bovenstuk en de mouwen geplooid en door middel van naden getailleerd. Gezien de maat heeft het waarschijnlijk aan een tiener of slanke vrouw toebehoord.

Linnen tuniek, gevonden in een graf uit het einde van het Oude Koninkrijk (crica 2686 - 2181 voor het begin van onze jaartelling) - Petrie 1898.
Linnen tuniek, gevonden in een graf uit het einde van het Oude Koninkrijk (crica 2686 – 2181 voor het begin van onze jaartelling) – Petrie 1898.
Kleding uit het oude Egypte
Dankzij het droge klimaat in Egypte bestaan er nog redelijk wat voorbeelden van oud-Egyptische kledingstukken en ander textiel, met name in graven gevonden. Egyptische kleding was eenvoudig van model en bijna altijd van linnen gemaakt. Afhankelijk van de maatschappelijke klasse varieerde de fijnheid van het weefsel.
Omdat vlas, waar linnen van gemaakt wordt, moeilijk is te verven, was de meeste kleding in naturel kleur, hooguit voorzien van enkele draadjes gekleurd linnen ter decoratie. Soms werd het linnen gebleekt door de gewassen linnen in de zon te laten drogen. Pas in de nadagen van het Egyptische rijk werd kleding ook van wol gemaakt, maar linnen is, doordat het koel aanvoelt, veel geschikter in het Egyptische klimaat.
Model van een oud-Egyptische weverij, gevonden in de graftombe van Meketre - foto National Geographic.
Model van een oud-Egyptische weverij, gevonden in de graftombe van Meketre – foto National Geographic.
Techniek
Het Egyptische linnen stond bekend om zijn fijne kwaliteit; ze hadden een unieke techniek om heel fijne draden te spinnen. De vlasvezels werden daartoe eerst met de hand aan elkaar gedraaid, waarna twee van zulke draden in elkaar werden gedraaid. Vervolgens werden deze draden met een spintol gesponnen. De fijnste kwaliteit geweven linnen was soms bijna doorzichtig, zoals blijkt uit verhalen uit de oud-Egyptische mythologie.
Egyptisch linnen werd thuis geweven of in ateliers op het landgoed van rijkere families. Van oorsprong werd dit werk door vrouwen op horizontale weefgetouwen gedaan, dat met houten pinnen in de grond was verankerd. In het Nieuwe Rijk kwam het verticale weefgetouw in zwang en op dat getouw werd juist door mannen geweven.
De verschillende stadia van de productie van linnen in het oude Egypte.
De verschillende stadia van de productie van linnen in het oude Egypte.
Kledingstijl
De stijl van kleding varieerde weinig, of het nu door boeren of de rijken onder de bevolking werd gedragen. Mannen droegen over het algemeen een omslagdoek, die in het Oude Rijk boven de knie eindigde en in het Midden en Nieuwe Rijk tot aan de kuit reikte.
De kleding verschilde in model nauwelijks in de diverse maatschappelijke klassen, maar wel in de kwaliteit van het linnen.
De kleding verschilde in model nauwelijks in de diverse maatschappelijke klassen, maar wel in de kwaliteit van het linnen.
Vrouwen droegen strakke, enkellange gewaden die met banden over de schouder of om de hals omhoog werden gehouden. Sommige jurken hadden korte mouwen of de vrouwen droegen een omslagdoek over de schouders. Latere voorbeelden waren voorzien van verticale fijne plooien en soms franje aan de randen. Er kwamen zelden naden voor in Egyptische kleding; de kleding werd met een gordel samengehouden.
Farao’s, zoals bijvoorbeeld te zien in het graf van Toetanchamon, en priesters droegen soms dierenhuiden, met name luipaardvellen. Aan de voeten werden soms sandalen gedragen, gemaakt van leer of plantenvezel. Heel vaak ging men echter ook blootsvoets.
Kleding van het Oude tot het Nieuwe Rijk in Egypte - tekening Crystalinks.
Kleding van het Oude tot het Nieuwe Rijk in Egypte – tekening Crystalinks.
De Tarkhan Jurk
De unieke ouderdom van de Tarkhan Dress werd pas laat ontdekt. Na de vondst in 1913 door Flinders Petrie werd het kledingstuk naar Londen verscheept, waar het tot 1977 met wat andere kleding opgeslagen heeft gelegen. De kleding is toen naar het Victoria and Albert Museum gebracht voor conservering. Alhoewel ook toen al vermoed werd dat de Tarkhan Dress zeer oud was, was de techniek van koolstofdatering nog onvoldoende gevorderd om zekerheid te verschaffen.
Een team van de Universiteit van Oxford onder leiding van dr. Michael Dee gebruikte in 2015 een vezel van 2,24 mg om vast te stellen hoeveel koolstof-14 isotoop aanwezig was in de vezel. Koolstof-14 isotoop is aanwezig in alle organische materialen en neemt gedurende de tijd langzaam af. Hoe minder koolstof-14, hoe ouder het materiaal is. Uit dit onderzoek bleek dat de Tarkhan Dress gemaakt is tussen 3482 en 3102 voor het begin van onze jaartelling met 95% zekerheid. Recent is het onderzoek in het wetenschappelijke tijdschrift Antiquity gepubliceerd.
De bovenkant en de mouwen van de Tarkhan Dress is van geplooid linnen.
De bovenkant en de mouwen van de Tarkhan Dress is van geplooid linnen.
Het kledingstuk stamt daarmee waarschijnlijk nog van voor de Eerste Dynastie en is met bijna 5500 jaar het oudste geweven kledingstuk bekend. De jurk is gemaakt van drie geweven stukken linnen met een lichtgrijs streepje, aan elkaar genaaid, en de mouwen en het bovenstuk zijn voorzien van plooien. Sporen tonen aan dat het kledingstuk ooit gedragen is. De Tarkhanjurk wordt momenteel tentoongesteld in het UCL Petrie Museum of Egyptian Archaeology in Londen.
Bronnen: University College London, Antiquity, Crystalinks.
Twee houten spindels, circa 1850 - 1750 voor het begin van onze jaartelling.
Twee houten spindels, circa 1850 – 1750 voor het begin van onze jaartelling.
Vier elegant geklede dames in geplooide lange jurken met een bediende - muurschildering in het graf van Nebamun, Thebe, 1400 voor het begin van onze jaartelling.
Vier elegant geklede dames in geplooide lange jurken met een bediende – muurschildering in het graf van Nebamun, Thebe, 1400 voor het begin van onze jaartelling.




Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Ikat-weefsels van Sumba

Op het eiland Sumba, een van de Kleine Sunda-eilanden in Indonesië, wordt prachtig ikat-weefsel gemaakt. De eeuwenoude weeftraditie op dit eiland vindt men terug in de mythologie van Sumba. Tegenwoordig haalt de Cabrejou Foundation dit weefsel naar Nederland, om uit de opbrengsten van de verkoop op Sumba kleinschalige ontwikkelingsprojecten te steunen. In dit artikel gaan we wat dieper in op de weeftraditie van Sumba.

Sumba - liggingSumba is een van de Kleine Sunda-eilanden. Het behoort tot de ruigere gebieden in Indonesië, die door toeristen nog niet ontdekt zijn. Het eiland is relatief klein, nauwelijks een derde van Nederland, maar kent toch regionaal opvallende verschillen. Het oosten is droog, kaal, bekend om zijn paarden en beroemd om zijn kleurige weefsels. Het westen is groener en vruchtbaarder en de textiel die hier geproduceerd wordt heeft nooit een Hollandse kapstok of divan gesierd, doordat de weefsels minder kleurrijk zijn. Ondanks de verschillen beschouwen oost en west zich toch uitdrukkelijk als één volk, met een gezamenlijke geschiedenis, waarin wordt verteld hoe ooit een mythische voorouder, een python, het eiland heeft geweven.

Traditioneel dorp op Sumba

De symboliek van het weven op Sumba
Niet alleen in de Sumbanese mythes is het weven belangrijk, ook in het dagelijkse leven was en is de weefkunst een belangrijk onderdeel. Door de weefkunst verwierf Sumba internationale bekendheid, net als door haar paarden en sandelhout. Mede door haar schriftloze cultuur komen ideeën en waarden tot uitdrukking in weefsels. Als voorbeeld: baren en weven zijn traditioneel de belangrijkste taken van een Sumbanese vrouw. In beide gevallen creëert zij leven, zij plakt adem en naam, katoen en geest, aan elkaar. Jagen en doden zijn mannentaken, evenals het afwerken van de franje van een weefsel. Plakken en knippen, leven en dood, worden ook uitgebeeld in belangrijke mannendoeken. Het leven, de relatie tussen mensen en huizen, bevindt zich in het veilige middendeel van het doek. De dood, de jacht en de wildernis worden verbeeld in de randen van het weefsel.

Sumba - ikatweefsel

In Indonesië zijn twee belangrijke textieltradities: ikat en batik. Bij batik wordt een stof met was behandeld, zodat de delen die met was zijn bedekt bij het verven ongekleurd blijven. Dit is met name een veelvoorkomende techniek op Java. Op Sumba gebruikt men echter de ikattechniek. Dat wil zeggen dat voorafgaand aan het weven de draad geknoopt en geverfd wordt, en de geweven motieven geen duidelijke grenzen hebben – als bij batik. Op Oost-Sumba versiert men de stof met afbeeldingen van dieren en dergelijke, op West-Sumba met geometrische motieven, zoals die van de mata kari (het buffeloog) en de hura (vleesvork). Cabrejou Foundation werkt echter samen met een groep wevers van Oost-Sumba: de wevers van Waimarangu.

Een aantal stappen bij het maken van ikat-weefsel

Wat vaak vergeten wordt is het werk dat vooraf gaat aan het ‘eigenlijke’ weven. Want eerst moet er garen gekocht worden op de markt, neutrale witte draden. Met behulp van verfstoffen worden deze draden dan gekleurd. Dit gebeurt door de verf in water te koken en daarin de draden mee te laten koken. Wanneer dat gebeurd is wordt het garen in de zon te drogen gehangen en later opgerold. Een heel enkele keer wordt er een dynamo gebruikt om de draden op te rollen, meestal is het echter handwerk. Het voorbereidende werk met uitrollen en oprollen vergt hierdoor heel wat tijd.
Verschillende weeftechnieken
Ikat weven op een heupweefgetouwWanneer de gekleurde draden opgerold zijn kan het weven beginnen. Over het algemeen zijn er drie manieren.
De schering of ketting zijn de draden in het weefsel die als eerste opgespannen worden tussen twee punten, meestal in een weefraam. Dit weefraam kan vast zijn (beide zijden zijn met elkaar verbonden) of bestaan uit een gedeelte dat aan het lichaam wordt bevestigd en een ander gedeelte dat aan een vast punt (bijvoorbeeld een boom) vast zit. De wever zelf trekt de draden strak (een heupweefraam). De inslag zijn de draden die de wever vervolgens aanbrengt (weeft) tussen de opgespannen draden (schering) door.
Er zijn drie soorten ikats, afhankelijk van de methode waarbij alleen de schering, alleen de inslag of beide uit geverfde draden bestaat.
Schering-ikat
Sumba - staand weefraam met het patroon op de scheringDit is de eenvoudigste (en primitiefste) techniek waarbij alleen de schering is geverfd en de inslag effen is. Het patroon is al voor het weven zichtbaar. Bij deze soort ikat worden in verhouding veel scheringdraden dicht op elkaar gebruikt (daar staat immers het patroon op), waardoor een stugge stof ontstaat.
Inslag-ikat
Voortdurende aandacht van de wever is vereist bij deze techniek omdat het patroon tijdens het weven pas zichtbaar wordt. Alleen de inslag die de wever aanbrengt is geverfd, de opgespannen draden zijn effen van kleur. De stof is soepeler dan de schering-ikat.
Dubbele ikat
Dit is de moeilijkste techniek, omdat zowel schering als inslag voorzien zijn van een geverfd patroon. Deze ikat is het soepelst van de drie omdat er evenveel schering- als inslagdraden zijn per cm².
Over een ‘normale’ slendang (schouderdoek) doet een weefster gemiddeld een dag, maar daar is al het voorwerk dan niet bij meegerekend.
Weven voor een beter leven
Kussen van geometrisch ikatweefselTegenwoordig haalt Cabrejou Foundation een deel van deze rijke weeftraditie naar Nederland, in de vorm van geweven kussens uit Sumba. De kussens bevatten echter niet de eeuwenoude symbolen – zoals bijvoorbeeld de python, die op veel ander Sumbanees weefwerk wel te vinden is. Cabrejou Foundation heeft samen de wevers gekozen voor relatief neutrale motieven. De techniek is echter wel dezelfde als die men al eeuwen toepast.

 

Sumba - geometrisch ikatweefselCabrejou Foundation betaalt aan de wevers een eerlijke prijs voor hun weefsels, verzendt het naar Nederland en laat er hier kussens van maken. Deze worden verkocht via de website van Cabrejou en bij Veldkamp in Apeldoorn. De opbrengst hiervan wordt gebruikt om ontwikkelingsprojecten op Sumba te steunen, zoals een ziekenhuis in Melolo op Sumba. Op deze manier draagt deze eeuwenoude weeftraditie bij aan het welzijn van de plaatselijke bevolking.
Deze video geeft een beeld van het proces van afbinden, verven en weven van ikat op Sumba.

Internet
Meer informatie over de Cabrejou Foundation vindt u op hun website.
Over het weven van ikats op Sumba bestaat een DVD: The Ikats of Sumba, verkrijgbaar via www.how2dvd.co.uk.

Sumba - ikatweefsels hangen te koop

Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather