Archives

Verschillende quiltmethoden met verhoogd reliëf, zoals trapunto en boutis

Quilten bestaat in de basis uit twee lagen stof met een laag opvulmateriaal die op elkaar zijn genaaid met sierlijk stikwerk. Afhankelijk van de dikte en soepelheid van het opvulmateriaal ontstaat er een stof met reliëfeffect. Om dit reliëfeffect te versterken wordt van oudsher gewerkt met alternatieve quiltmethoden, waarbij plaatselijk de ruimte tussen de stoffen wordt opgevuld met bijvoorbeeld watten of koord en andere delen niet worden opgevuld. Afhankelijk van de methode en de regio van afkomst zijn er verschillende benamingen voor deze handwerktechniek, zoals trapunto, boutis en Zaans stikwerk.

Jachtvest, India, 1605 - 1627, Victoria and Albert Museum, London.
Jachtvest, India, 1605 – 1627, Victoria and Albert Museum, London.
Van oorsprong stamt deze techniek uit India en het Midden-Oosten en is deze via de Middellandse Zee vanaf de 13de eeuw naar Europa gekomen, te beginnen bij Italië en Frankrijk. Het is een arbeidsintensieve en daardoor kostbare techniek die met name voor de decoratie van kleding voor de hogere standen werd gebruikt. Over de benaming van de verschillende technieken van reliëfwerk bestaan nogal wat misverstanden, mede doordat de techniek in verschillende regio’s werd toegepast. In dit artikel geven we een overzicht van de verschillende technieken, het ontstaan ervan en de regio’s waar deze (het eerst) werden uitgevoerd.
Trapunto
Trapunto is al bekend sinds de 13de eeuw en vindt zijn oorsprong op Sicilië. Eén van de oudste, nog bestaande voorbeelden is de zogenaamde Tristan Quilt, een linnen trapunto quilt uit Sicilië die de legende van Tristan en Isolde vertelt, waarvan een deel zich in het Victoria & Albert Museum in Londen en een ander deel in het Bargello Paleis in Florence bevindt. Trapunto werd geëxporteerd naar veel Europese landen en was bijvoorbeeld populair in Tudor-Engeland (1485 – 1550).
De Tristan Quilt in trapunto, detail, Victoria & Albert Museum, circa 1360 - 1400.
De Tristan Quilt in trapunto, detail, Victoria & Albert Museum, circa 1360 – 1400.
Bij trapunto worden twee lagen stof op elkaar genaaid in sierlijke patronen in rijgsteek. Vervolgens wordt vanaf de achterkant de ontstane vakken tussen de stiknaden opgevuld met watten, zodat er een soort kleine kussentjes ontstaan en het geheel een reliëf vertoont. Verschillende soorten stikwerk geven een afwisselend effect van licht en donker, beïnvloed door de wijze waarop het licht op de quilt valt. Het schaduwwerk komt het mooiste uit op lichte, enigszins glanzende stof; bij donkere stof valt het schaduweffect grotendeels weg.
Trapunto werd oorspronkelijk vooral gebruikt om kleding te decoreren. Tegenwoordig worden bijvoorbeeld beddenspreien en kussens met trapunto versierd.
Kraamherenmuts in Zaans stikwerk, circa 1725-1750, Centraal Museum Utrecht
Zaans stikwerk, circa 1725-1750, Centraal Museum Utrecht.
Provençaals quilten
Provençaals quilten zijn alle regionale varianten van quiltmethoden met verhoogd reliëf in Zuid-Frankrijk, zoals boutis, matelassage en piqûre de Marseilles (ook wel piqué Marseillais genoemd). De oorsprong van deze quiltmethoden ligt in het Nabije Oosten en India. Voorbeelden van exemplaren van deze quilts arriveerden het eerst via de haven van Marseille in Europa. Daardoor werd deze techniek hier het eerst bekend in de Provence en ontstond daar ook een lokale productie van deze quilts.
Matelassage
De oudste vorm van quilten in Zuid-Frankrijk is waarschijnlijk matelassage, bekend sinds het midden van de 17de eeuw. Hierbij werd er tussen twee lagen stof als opvulmateriaal een laag watten gelegd en met een rijgsteek in sierlijke patronen de stoffen samengequilt. Matelassage-quilts werden onder andere naar Engeland, Spanje, Italië, Duitsland en Nederland geëxporteerd.
Piqûre de Marseille, eind 17de eeuw
Piqûre de Marseille, eind 17de eeuw.
Piqûre de Marseilles
Wordt ook wel piqué Marseillais, Marseillaans borduren, koordborduurwerk of marcella genoemd en is in Nederland bekend als Zaans stikwerk. Het was populair vanaf het eind van de 17de tot het begin van de 19de eeuw en werd vooral gebruikt als decoratietechniek voor kleding. Het is een zeer arbeidsintensieve techniek die maakte dat op deze wijze gedecoreerde kleding toch hoofdzakelijk voor de hogere klassen bestemd was.
Voor deze techniek werd voor de voorkant van het werk een fijne stof als zijde, wit linnen of katoen gebruikt en aan de achterkant een losgeweven stof. Er werd geen opvullaag gelegd tussen beide stoffen, zoals bij matelassage, maar de stof werd met een dubbele rij rijgsteken of stiksteken in fraaie patronen samengenaaid en vervolgens werd vanaf de achterkant van het werk de ruimte tussen de dubbele rijen steken opgevuld met een koord, dat er met een stompe naald tussengeduwd werd.
Voorbeeld van boutis uit La Maison de Boutis
Voorbeeld van boutis uit La Maison de Boutis.
Boutis
Boutis is eigenlijk een opvolger van piqûre de Marseilles vanaf het begin van de 19de eeuw en kenmerkt zich door eenvoudiger (je zou kunnen zeggen: grovere) patronen die met meer watten werden opgevuld. Voor boutis wordt een grote verscheidenheid aan patronen gebruikt, zoals dieren, religieuze en mythologische symbolen, florale motieven enz.
‘Boutis’ is een provençaals woord voor opvullen, maar ook de stompe naald van buxus die hiervoor wordt gebruikt heet boutis. Tegenwoordig is boutis een verzamelnaam geworden van alle Provençaalse opvultechnieken. Een breed overzicht van deze technieken is te vinden in het museum La Maison de Boutis in Calvisson, Frankrijk (website, Franstalig).

Duidelijke demonstratie van trapunto.

Techniek
Het effect van deze technieken is prachtig en zeker de moeite waard om zelf eens te proberen. Houd u daarbij rekening met een aantal zaken:
  • Om van de achterkant van het werk de vulling in te stoppen verdient het aanbeveling om daar een losgeweven stof te gebruiken, zodat u makkelijk met een stompe naald een gaatje kunt maken om hun vulmateriaal in te stoppen.
  • Een lichte, fijngeweven stof aan de voorkant geeft het mooiste schaduweffect. Donkere stoffen tonen het effect van uw werk in mindere mate.
  • Om het werk goed vlak te krijgen gebruikt u een borduur- of quiltring en begint u met het stikwerk in het midden en werkt u naar buiten toe. Zeker grotere oppervlakten lenen zich niet voor de naaimachine, omdat het werk dan niet goed vlak gehouden kan worden.
  • Gebruik voor het opvullen een stompe naald, bijvoorbeeld een boutis, zodat u geen gevaar loopt door de stof aan de voorkant heen te steken.
  • Gebruik voor de stiksels garen in dezelfde kleur als de stof aan de voorkant.
Rijgsteek
Rijgsteek.
Stiksteek
Stiksteek.

 




Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Keltische motieven in verschillende handwerktechnieken

Tegenwoordig zien we steeds vaker Keltische motieven opduiken in allerlei uitingen, zoals in kleding, huisdecoraties, grafische vormgeving en dergelijke. Ook in verschillende handwerktechnieken, met name borduren, breien en quilten, worden vaak Keltische patronen toegepast. Waar ligt de oorsprong van deze ornamentiek en wat is de diepere betekenis van de verschillende Keltische motieven? In dit artikel zullen we wat meer vertellen over dit oude volk en de symboliek van de diverse Keltische motieven nader verklaren, met natuurlijk voorbeelden van textiele toepassingen van de Keltische ornamentiek.

Wie waren de Kelten?
Keltische talen in Europa, kort voor het begin van onze jaartellingDe Kelten zijn een oud Indo-Europees volk, dat vroeger een omvangrijk gebied bewoonde, dat zich uitstrekte van de Britse eilanden tot aan Thracië (het zuiden van het huidige Bulgarije) en zelfs in Anatolië (Centraal-Turkije). Zo’n 3000 jaar voor het begin van onze jaartelling vestigden zij zich in Centraal-Europa, waarna zij zich rond 750 v.Chr. verder verspreiden richting het westen, totdat zij een groot deel van West-Europa bewoonden. In verbasterde vorm vindt men de naam Kelt nog terug in streeknamen zoals Gallië (Frankrijk), Galicië (zowel Spanje als Polen), Wales, Wallis (Zuid-Zwitserland) en Wallonië.
De Keltische volken bestonden uit verschillende stammen en hebben nooit een echte eenheid gevormd. Er was geen centrale staat, zoals bij de Romeinen, en ze leefden niet in steden, maar op het platteland in dorpen. Ze hadden geen geschreven taal, zodat de cultuur en geschiedenis van dit volk mondeling werd doorgegeven. Wat we nu nog weten van de oude Kelten komt vooral uit Romeinse en Griekse schriftelijke bronnen.
Keltisch kruis, 7de eeuw, IerlandDe Kelten hadden een natuurgodsdienst, waarbij de goden in dieren vereerd werden. Dieren komen daarom in de Keltische ornamentiek veelvuldig voor. De Kelten hadden geen tempels; veelal werden bergen, bronnen (zoals het Engelse Bath), bepaalde bomen (vaak eiken) en open plekken in een bos als heiligdom beschouwd. De Kelten geloofden in wedergeboorte, ongeacht of men goed of slecht geleefd had. Hun religieuze leiders waren de druïden, een woord dat afstamt van het Keltische woord voor eik.
Rond 100 v.Chr. werden de meeste Keltische gebieden door het sterk expanderende Romeinse rijk geannexeerd. Deze gebieden werden in vrij korte tijd geromaniseerd, waardoor de Keltische taal en cultuur in een groot deel van Europa nagenoeg verdween. Alleen in Schotland en Ierland, dat niet door de Romeinen werd veroverd, bleef de Keltische taal en cultuur bestaan. Tegenwoordig vindt men de Keltische taal en cultuur nog in Ierland, Schotland, Wales, het eiland Man, Cornwall en het Franse Bretagne terug.
De Keltische kunst
Een duidelijke Keltische kunst valt moeilijk te onderscheiden, omdat deze verspreid is over een groot gebied en lange periode en omdat er veel Keltische stammen waren met hun eigen lokale tradities. Over het algemeen verdeelt men de Keltische kunst in drie stromingen: de La Tène cultuur van continentaal Europa uit de IJzertijd die wortelde in lokale, klassieke en oriëntaalse bronnen; de tweede vorm bestond uit de cultuur van Brittannië en Ierland in de IJzertijd, met invloeden van het continent en lokale toevoegingen en de derde vorm is de Keltische renaissance, die ook de basis vormde voor het opnieuw opbloeien van de Keltische cultuur aan het eind van de 18de eeuw.
Keltisch gebreid vlechtwerkDe Keltische beeldende kunst, waar het hier om gaat, uit zich vooral in een ornamentele vorm, vermijdt rechte lijnen, maakt beperkt gebruik van symmetrie en kent een complexe symboliek die wortelt in de Keltische natuurgodsdienst, ook in de vroeg-Christelijke kunst. De Keltische kunstvorm kon zich in Brittannië en Ierland goed ontwikkelen tot aan de opkomst van de Romaanse cultuur rond 1200. Daarna bloeide de Keltische cultuur pas weer op in de Romantische periode, eind 18de eeuw, wellicht mede gesteund door het Ierse en Schotse nationalisme. Deze Keltische renaissance-cultuur greep toen zelfs vaak terug op de La Tène cultuur.
Keltische ornamenten en hun symboliek
Zoals gezegd had de natuur een grote invloed op de belevingswereld van de oude Kelten. Dit uitte zich dan ook in de Keltische ornamentiek, waarbij vormen die we tegenwoordig gewoon ‘mooi’ vinden wel degelijk een diepere betekenis hebben. De oudste voorbeelden van Keltische kunst vinden we in de vorm van ijzersmeedwerk, houtsnijwerk, beeldhouwwerk en vroeg-Christelijke manuscripten. Ornamentiek was belangrijk in de Keltische kunst, omdat de traditie de afbeelding van de menselijke vorm verbood. Hieronder bespreken we een aantal vormen van Keltische ornamentiek en hun symbolische betekenis.
Water
Voor de Kelten had het water een belangrijke invloed: stromend was het een helend en reinigend element, de onderwereld bevond zich onderin de meren en de zee, bewaakt door slangen, en het water werd beschouwd als een verbinding tussen het huidige en volgende leven. Geesten leefden in bronnen en watervallen, vissen hadden een magische gedaante, die zich voortzette als een vroeg-Christelijk symbool. De zalm was het symbool voor wijsheid. Daarom komt u in de Keltische kunst banden tegen met een golvend patroon (water) en dieren zoals vissen (waaronder de zalm) en slangen (slangen ook vaak gesymboliseerd in een S-vorm in banden).
Vuur
Keltische draak in kruissteekVuur symboliseert de leven-brengende warmte van de zon, die zorgde dat het gewas groeide en er geoogst kon worden. Vuur hield de mens bovendien warm gedurende de koude winter. Vuur kon ook destructief zijn en een draak spuwde vuur. Zowel leven-brengend als destructief was het vuur symbool voor leven en dood, dat door het geloof in de wedergeboorte verbeeld werd door een continue doorlopende lijn, vaak in de vorm van kunstige knopen: waar het eind is, is ook het begin.
Lucht
De lucht was een goddelijk element, omdat vogels en engelen er vlogen en de zon, maan en sterren zich in de hemel bevonden. Zoals de wolken van vorm veranderden, zo konden geesten veranderen Keltische vogel (quilt)van mens in vogel en vice versa. Vooral de adelaar vindt u vaak terug in de Keltische ornamentiek, als symbool van de god van de hemel. De zwaan komt voor in de Keltische mythologie als Caer, een beeldschoon meisje dat zich kon veranderen in een zwaan. Een ander Keltisch lucht-symbool is de triskele of drievoudige spiraal, vaak aan de uiteinden voorzien van een vogelkop.
Aarde
Keltisch stèleDe aarde was de leven-gevende grond waarin het gewas groeide, dat zowel mens als dier voedde. De aarde werd bestuurd door de op het leven zo invloedrijke seizoenen, een continue cyclus van planten en oogsten, van kou en warmte en van leven en dood. Rotsen waren onderdeel van de aarde en werden gehouwen in de vorm van steles, versierd met doorlopende spiralen en knopen als uiting van het complexe, eeuwig doorgaande leven. Ook planten, die groeiden in de aarde, werden als ornament weergegeven. De wijnrank duidt op invloed uit Mediterrane gebieden en werd in zijn oudste vorm gevonden op opgegraven wijnbekers. Ook de spiraal is een aarde-symbool, wellicht geïnspireerd op de meanderende wijnrank en veel gevonden in beeldhouwwerk en smeedwerk.
Keltische ornamentiek in textiele kunst
We weten niets van de textiele Keltische kunst, eenvoudigweg omdat er geen origineel Keltisch textiel is gevonden; alles is vergaan. Omdat de Kelten ook geen mensen afbeeldden zijn er geen afbeeldingen van kleding. De oudste weergave van kleding komt voor in de Keltische, vroeg-christelijke manuscripten, waar zich echter de Romaanse invloed al doet gelden. De invloed van de Keltische kunst op textiel en handwerken is waarschijnlijk dan ook een product van de Keltische renaissance aan het eind van de 18de eeuw.
Keltische knoop - midden frivolité en de rand haakwerkDesalniettemin zijn de Keltische ornamenten uitstekend toepasbaar in diverse vormen van handwerken, met name de Keltische knoop en gevlochten banden. We beschrijven hier de toepassing van de Keltische ornamentiek in vier handwerktechnieken.
Knoop- en vlechtwerk
Keltisch geknoopt collierOmdat toch de meest voorkomende Keltische ornamenten de Keltische continu doorlopende knoop en gevlochten band zijn, ligt het zeer voor de hand om deze ornamenten ook echt te gaan knopen of vlechten, bijvoorbeeld met macramégaren, veters, leren bandjes of katoenen touw. Een mooi effect wordt bereikt wanneer u verschillende kleuren draad gebruikt, omdat het vlechtwerk dan beter is te onderscheiden. Met name bij complexe knopen en vlechtwerk is het intrigerend om de verschillend gekleurde draden te volgen.
Toepassingsgebieden zijn sieraden, sluitingen en afwerking van kleding en passementen voor bijvoorbeeld embrasses en afwerking van kussens.
Breien
Keltische gebreide handschoenenKeltische ornamenten in breiwerk komen nog veel voor, met name in de bekende schipperstruien uit de havensteden van de Britse eilanden en Ierland. De truien van de Aran-eilanden aan de Ierse Keltische trui door Alice Starmorewestkust zijn beroemd en veel kabelpatronen hebben hun oorsprong in de Keltische renaissance. De vertaling van Keltisch vlechtwerk naar gebreide kabels is natuurlijk ook heel geschikt voor sokken, sjaals en wanten.
Daarnaast komen we ingebreide Keltische patronen tegenwoordig ook regelmatig tegen. Onder andere de bekende Schotse brei-ontwerpster Alice Starmore heeft prachtige Keltische breipatronen gemaakt.
Borduren
Keltische merklapEen twee-dimensionale toepassing van de Keltische ornamentiek komen we tegen in de oude Keltische manuscripten. De hierin gebruikte ontwerpen zijn uitstekend toepasbaar in vrij en aftelbaar borduurwerk en in Boek van Kells - Gedecoreerde initiaalletterlappen. Een bijna compleet Keltisch alfabet (de Kelten gebruikten niet alle letters uit het alfabet zoals we dat nu kennen) komen we tegen in het beroemde Boek van Kells uit circa het jaar 900 en ook de prachtige versieringen in dit boek zijn een mooie inspiratiebron voor Keltisch borduurwerk. De hiernaast afgebeelde letterdoek hebben we zelf samengesteld uit oude Keltische patronen. U herkent de mythische vogels, de golven die het water symboliseren, het Keltische vlechtwerk en de spiralen. De tekst onderaan zijn de eerste regels uit de Echtra Nerai, een oude Keltische sage. Deze letterlap is geheel in kruissteek uitgevoerd.
Er zijn tegenwoordig aardig wat boeken en zelfs CD’s met Keltische borduurpatronen in omloop en voor hen die zelf een borduurontwerp in Keltische stijl willen maken heeft de auteur Aidan Meedan een aantal boeken geschreven met uitgebreide ontwerpinstructies voor Keltische alfabetten, vlecht- en knoopwerk. Deze boeken zijn ook geschikt voor andere technieken dan borduurwerk.
Quilten
Keltische quiltKeltische ornamenten kunnen zowel in quiltstiksels als in patchwork uitgevoerd worden. Vooral het Keltische knoopwerk zal een quilt die typisch Keltische uitstraling geven. Om nog meer de illusie van echte koorden te geven kan het knoopwerk uitgevoerd worden in trapunto, waarbij de ‘koorden’ extra worden opgevuld met katoenen watten. Ook de geometrische patronen zijn goed uit te voeren in deze technieken.
Keltische quiltEr zijn verschillende boeken over het quilten van Keltische motieven in omloop, onder andere van Gail Lawther (zij heeft ook een boek met Keltische kruissteekmotieven gepubliceerd). Ook een algemeen boek met Keltische motieven kan een prima leidraad zijn om zelf een Keltische quilt te ontwerpen.
De aantrekkingskracht van de Keltische kunst
Wat maakt dat deze eeuwenoude kunstvorm nog steeds zo’n grote aantrekkingskracht heeft? Uiteindelijk is de Keltische cultuur zo’n 2000 jaar geleden uit het grootste deel van Europa verdwenen en rond 1200 ook in Brittannië en Ierland langzaam geassimileerd met de Romaanse en Angelsaksische cultuur.
Keltische motief met hond in kruissteek (Textile Heritage)Daar zijn een aantal verklaringen voor. Ten eerste is de Keltische cultuur de oudste West-Europese cultuur die we redelijk kennen. De Keltische traditie geeft ons westerlingen onze eigen wortels en wordt, meer dan de antieke Romeinse en Griekse cultuur, als de oorsprong van de West-Europese beschaving in wording beschouwd.
Voor de Ieren, Schotten en Welsh ligt dit nog anders. De Keltische cultuur was hun eigen cultuur voordat zij in het Britse rijk opgingen. De Keltische cultuur vertolkt hun nationaal eergevoel en is een uiting van verzet tegen de Engelse inmenging. De oude Keltische taal is tegenwoordig weer de officiële taal van het onafhankelijke Ierland en ook in Wales en Schotland groeit de kennis van de oorspronkelijke Keltische taal. Het Manx en het Cornish zijn als taal weer gereconstrueerd. Keltische symbolen komen voor in nationale uitingen van deze gebieden.
Keltisch breiwerkDe Keltische kunst heeft echter ook een universele aantrekkingskracht. Veel Keltische ornamentiek is, zo las u hierboven, gebaseerd op de natuur. Deze beeldende taal wordt onbewust overal ter wereld begrepen. De symboliek van vuur, water, land en hemel komt in meer culturen voor. Varianten van de Keltische knoop en vlechtwerk herkennen we ook in Chinese ornamenten, bepaalde patronen zien we terug in arabesken en de op de natuur gebaseerde ornamentiek herkennen we ook in de Art Nouveau. Juist omdat de Keltische kunst een renaissance kende aan het eind van de 18de eeuw, werd er teruggegrepen op oorspronkelijke kunstuitingen uit de oude Keltische tijd, wat maakt dat we deze kunst nog in zijn oorspronkelijke vorm kunnen genieten. Die oorspronkelijkheid maakt dat het ook in een moderne beweging als de Gothic-scene populair is, en daar opeens heel modern.
Keltische knoop in kruissteekVeel redenen dus waarom de Keltische kunstvorm nu nog (of weer) zo ongekend populair is, en een goede reden om deze mooie ornamenten toe te passen in bijzonder handwerk met een traditionele uitstraling.
Extra: teltekening van een Keltisch ornament (klik op de afbeelding voor vergroting).

Keltische teltekening

Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather