Archives

De Tijdelijke Textieldrukkerij

Tentoonstelling en textielwerkplaats over het bedrukken en verven van textiel

Oude textielambachten en de allernieuwste technieken voor het bedrukken en verven van textiel smelten samen in De Tijdelijke Textieldrukkerij, een tentoonstelling en een textielwerkplaats in één. In de tentoonstelling, die gaat over het verfraaien van textiel door middel van verven en bedrukken, worden in samenwerking met de Textiel Factorij Amsterdam ontwerpen van Nederlandse kunstenaars getoond. Daarnaast zijn prachtige objecten uit de textielcollectie van De Museumfabriek te zien.

Gestempeld textiel met inktstempels.
Gestempeld textiel met inktstempels.
Meedoen in De Makerspace
In de Makerspace, die geheel is ingericht als textielwerkplaats, kan iedereen – jong en oud, ervaren en onervaren – aan de slag met bijzondere verf- en druktechnieken. Het gevarieerde activiteitenprogramma nodigt uit om zelf te bedenken, te ontwerpen en te maken. De Museumfabriek biedt tevens een gevarieerd programma-aanbod met bijzondere workshops waarin deelnemers met ervaren textieldocenten aan de slag kunnen met de modernste mogelijkheden, maar ook met eeuwenoude technieken in workshops zoals stempelen, blokdruk, batik, Staphorster stipwerk en historische verf maken. Het complete workshopprogramma vindt u op de website van De Museumfabriek.
Stempels voor Staphorster stipwerk en het resultaat dat ermee bereikt wordt.
Stempels voor Staphorster stipwerk en het resultaat dat ermee bereikt wordt.
Verleden, heden en toekomst van textiel
In de tentoonstelling is nieuw werk te zien van tien bekende Nederlandse kunstenaars en ontwerpers. Zij namen deel aan het artistiek onderzoeksproject van de Textiel Factorij en reisden hiervoor af naar India, om samen te werken met Indiase ambachtslieden met wie ze de oude tradities en nieuwe technische mogelijkheden van textiel onderzochten. Er is werk te zien van Aliki van der Kruijs, Antonio Jose Guzman, Iva Jankovic, Anastasia Starostenko, Gerard Jasperse, Gerard van Oosten, Esther Jongsma, Ruud Lanfermeijer, Sujata Majumdar, Lieselot Versteeg, Saar Scheerlings, Marloeke van der Vlugt, Marlies Visser en Meeta Mastani.
Het Koningsdoek van koning Willem I, vervaardigd in 1830 als geschenk voor Indiase vorsten om de handelsrelatie tussen de twee landen te verstevigen.
Het Koningsdoek van koning Willem I, vervaardigd in 1830 als geschenk voor Indiase vorsten om de handelsrelatie tussen de twee landen te verstevigen.
De tentoonstelling toont daarnaast een prachtige selectie objecten uit de textielcollectie van De Museumfabriek. Ze vertellen een historisch verhaal, van de geschiedenis van het bedrukken van textiel tot aan de hypermoderne digitale druktechnieken van vandaag. Een van de topstukken in de tentoonstelling is het onlangs gerestaureerde Koningsdoek van Willem I dat vervaardigd is in 1830 als geschenk voor Indiase vorsten om de handelsrelatie tussen twee landen te verstevigen. Je bladert door het gedigitaliseerde dessinboek van Land & Van Marle, dat meer dan 3500 prachtige, op Indiase sits geïnspireerde dessins toont uit de periode 1813-1832.
In Het Textielarchief worden meer dan 10.000 textielstalen en dessinontwerpen uit de collectie van De Museumfabriek digitaal gepresenteerd. Bovendien wordt voor het eerst een verfboekje uit 1794, met historische verfrecepten, tentoongesteld.
Mata ni Pachedi, een kunstvorm waarbij met de bamboopen wordt geschilderd op doek.
Mata ni Pachedi, een kunstvorm waarbij met de bamboopen wordt geschilderd op doek.
De Textielfactorij
De Textiel Factorij is een artistiek onderzoeksproject gebaseerd op het gezamenlijk erfgoed van Nederland en India. In de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie bestond er een levendige handel in Indiase sits: katoen beschilderd met veelkleurige patronen. Nederlandse kunstenaars en ontwerpers werkten in India samen met eeuwenoude technieken en hebben daarmee een hedendaagse invulling gegeven aan deze cross-culturele uitwisseling. Het resultaat: nieuwe ontwerpen die een wisselwerking laten zien tussen ambacht, ontwerp, kleedgedrag en beeldtaal in India en Nederland, in heden en verleden. De Textiel Factorij bevordert duurzame kennisuitwisseling en draagt bij aan de instandhouding van het gedeeld cultureel erfgoed.
Openingstijden
Dinsdag t/m zondag 11.00 – 17.00 uur
Workshop fotografische blauwdruk.
Workshop fotografische blauwdruk.
Nieuwe druk- en verftechnieken.
Nieuwe druk- en verftechnieken.
Roofdruk in de Makerspace.
Roofdruk in de Makerspace.
Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Sits, katoen in bloei

Zonnehoed met sitsen voering, geknipt uit een grote palempore met een bloeiende boom. India circa 1730 - foto Fotostudio Noorderblik.

Glanzende gebloemde katoen uit India, hier gebracht door de VOC

Sits (ook bekend onder de Engelse naam chintz) is een glanzende katoenen stof, versierd met handgeschilderde bloempatronen, afkomstig uit India. De stof werd vanaf 1602 geïntroduceerd in Europa door zeelieden van de VOC, die de sits meebrachten op de terugreis van de Oost. Het Fries Museum te Leeuwarden heeft een van de grootste collecties oude sitsen en heeft nu een speciale tentoonstelling gewijd aan deze bijzondere textielvorm.

Sitsen vrouwenjak, met dubbele vestpandjes en sitsen vrouwenrok met grote motieven, gedragen circa 1765 - foto Fotostudio Noorderblik.
Sitsen vrouwenjak, met dubbele vestpandjes en sitsen vrouwenrok met grote motieven, gedragen circa 1765 – foto Fotostudio Noorderblik.
Van India naar Europa
De eerste kennismaking van Europeanen met sits ontstond doordat de Portugezen deze meebrachten uit India. Het was meteen een sensatie, want de katoenen sits was veel zachter en soepeler dan de tot dan in Europa gangbare linnen en wollen stoffen. De naam ‘sits’ en het Engelse ‘chintz’ komt voort uit het Perzische ‘chitta’, dat ‘bedrukt’ betekent. Voor de goedkopere sits uit India werden de contouren van de patronen namelijk bedrukt met blokstempels.
Sits werd al lange tijd in het oosten gebruikt als ruilmiddel tegen bijvoorbeeld specerijen. De Indiase producenten pasten daarom hun motieven aan voor de diverse markten, zoals China, Indonesië tot zelfs Egypte aan toe. De VOC nam in eerste instantie de sits van India mee naar het tegenwoordige Indonesië om deze als ruilmiddel te gebruiken tegen specerijen. Sommige zeelieden smokkelden echter ook wat sits mee naar Nederland, waar deze kleurrijke stoffen snel in de smaak vielen. Vanaf 1664 gaf de VOC opdracht om de sits als handelswaar mee te nemen naar Nederland.
Overzichtsfoto tentoonstelling met klederdracht - foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto tentoonstelling met klederdracht – foto Erikjan Koopmans.
Sitsen Hindeloper wentke (vrouwenjas) voor de lichte rouw. India 1750 - 1800 - foto Fotostudio Noorderblik.
Sitsen Hindeloper wentke (vrouwenjas) voor de lichte rouw. India 1750 – 1800 – foto Fotostudio Noorderblik.
Klederdracht
Met name in Friesland viel de sits zeer in de smaak en werden er allerlei kledingstukken van gemaakt, maar bijvoorbeeld ook gebruikt voor spreien en wandbespanning. Voor veel lokale klederdracht, zoals in Hindeloopen, werd sits gebruikt. Toen uiteindelijk de mode veranderde en de gebloemde patronen uit de gratie raakten omdat de voorkeur veranderde naar kleding van effen stoffen, wist sits zich in klederdracht te handhaven. In bijvoorbeeld de klederdracht van Bunschoten-Spakenburg wordt sits tot op vandaag gebruikt.
Omdat sits als importartikel kostbaar was begon men in de tweede helft van de 17de eeuw in Europa sits zelf te bedrukken. In 1678 werd in Amersfoort de eerste katoendrukkerij geopend, waarbij men als basis de katoenen stof uit India gebruikte. Pas rond 1750 bereikte men een vergelijkbare kwaliteit van het origineel uit India. Toen na 1760 de eerste mechanische spinmachines werden uitgevonden begon men ook in Europa katoen te weven. De prijzen daalden daardoor aanzienlijk en de sits werd onder brede lagen in de bevolking populair. In Nederland bleef men echter op uit India geïmporteerde katoen drukken en prijsde men zich uiteindelijk uit de markt.
Sitsen palempore met bloemen - foto Fries Museum.
Sitsen palempore met bloemen – foto Fries Museum.
Hoe wordt sits gemaakt?
We gaan even terug naar het origineel: de handbeschilderde sits uit India. Kenmerkend voor sits is het gebruik van beitsen om de plantaardige kleurstoffen te hechten aan de vezels en het gebruik van afdekmateriaal zoals (bijen)was. Iedere kleur wordt apart opgebracht, waarbij de delen van de stof die niet met die kleur bedekt mogen worden afgedekt worden met was (vergelijkbaar met batik uit Indonesië). Tussen de verschillende kleurbaden moet de stof telkens gewassen en in de zon gebleekt worden.
De kleuren worden in een vaste volgorde aangebracht, waarbij de sterkste kleuren (die dus het vaakst gewassen worden) eerst worden opgebracht en de zwakkere kleuren later. De kleuren worden gevormd door de diverse beitsen, zoals ijzernat, aluin en tinzout, te combineren met natuurlijke kleurstoffen zoals indigo, meekrap en geelwortel (kurkuma). Wanneer alle kleuren aangebracht zijn wordt de stof nabehandeld met rijstwater en vervolgens gepolijst, zodat deze glanzend wordt. Deze glans verdwijnt echter wanneer de stof gewassen wordt, omdat de was, die de glans veroorzaakt, oplost.
Overzichtsfoto met op de achtergrond enkele wapenpalempores - foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto met op de achtergrond enkele wapenpalempores – foto Erikjan Koopmans.
Hindelooper wentke (vrouwenjas) onderdeel van Hindelooper vrouwenkostuum. India, 1725-1750 - foto Fries Museum.
Hindelooper wentke (vrouwenjas) onderdeel van Hindelooper vrouwenkostuum. India, 1725-1750 – foto Fries Museum.
Patronen
Sits is gedecoreerd met bloempatronen, een exotische versiering die tot dan in Europa nauwelijks voorkwam. De patronen zijn zeker niet altijd natuurgetrouw, omdat vaak uit één tak verschillende soorten bloemen voortsproten. De Indiase makers speelden sterk in op de smaak van hun exportmarkten en hadden voor verschillende landen verschillende decors. Als uiteindelijk de handel met de VOC opbloeit neemt men vanuit Europa patronen mee om die in India te laten verwerken. Een typische Europese toepassing zijn de enorme wapenpalempores (spreien met een familiewapen).
Topstukken in het Fries Museum
Het Fries Museum beschikt over een omvangrijke collectie sits in goede staat. Een van de topstukken is een 18de-eeuwse kimono. De stof en het kledingstuk zijn Indiaas, het model is Japans (Nederland had in die tijd als enige een handelspost in Japan, Decima bij Nagasaki) en de drager was een rijke Hollander. De kimono is driehonderd jaar geleden beschilderd, maar ziet er nog steeds uit als nieuw. Het laat als geen ander collectiestuk zien dat in de ogenschijnlijk simpele katoenen stof diverse culturen samenkomen. Een ander topstuk is een wandkleed uit de 17de eeuw, de oudste sits in Nederland, met leeuwen, mythische vogels en amoureuze taferelen.
Detail van sitsen tafelkleed, beschilderd met fabeldieren en figuurscènes. Zuid-India, circa 1650 - foto Fotostudio Noorderblik.
Detail van sitsen tafelkleed, beschilderd met fabeldieren en figuurscènes. Zuid-India, circa 1650 – foto Fotostudio Noorderblik.
Boek bij de tentoonstelling.
Boek bij de tentoonstelling.
Activiteiten en publicatie
Rond de tentoonstelling zijn er verschillende activiteiten. Op meerdere momenten zijn er rondleidingen, lezingen en workshops te volgen. In samenwerking met Crafts Council Nederland wordt er een driedaagse masterclass gegeven. Voor wie zich verder in de sitsen wil verdiepen is er een boek over de tentoonstelling en achtergronden gepubliceerd, geschreven door curator Gieneke Arnolli.
Openingstijden
Dinsdag t/m zondag van 11.00 tot 17.00 uur

Bovenste foto: Zonnehoed met sitsen voering, geknipt uit een grote palempore met een bloeiende boom. India circa 1730 – foto Fotostudio Noorderblik.

Werken van Barbara Broekman, Linda Valkeman en Fransje Killaars - foto Erikjan Koopmans.
Werken van Barbara Broekman, Linda Valkeman en Fransje Killaars – foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto tentoonstelling - foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto tentoonstelling – foto Erikjan Koopmans.
Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather