Archives

Nederlandse stoffen bepalen het West-Afrikaanse straatbeeld

Stoffen van Vlisco uit Helmond internationaal bekend als ‘Dutch wax fabrics’

Bij iedere opname van een West- of Centraal-Afrikaanse straat, plein of markt valt ons meteen de rijk gekleurde kleding in opvallende patronen op, die we al snel als ‘typisch Afrikaans’ kenmerken. De meeste mensen realiseren zich niet dat een groot deel van de kleurrijke stoffen, waar deze kleding van gemaakt is, afkomstig is van de Nederlandse producent Vlisco uit Helmond. Vlisco uit Helmond? Ja, alhoewel Vlisco in Nederland of Europa nauwelijks een markt heeft, kent iedereen in West- en Centraal-Afrika dit merk. Al tientallen jaren worden bij uitstek deze stoffen gebruikt om de sensationele Afrikaanse kleding te maken waar de kleuren vanaf spatten.

Een goed overzicht van de verscheidenheid in kleuren en patronen van de Vlisco-stoffen.
Een goed overzicht van de verscheidenheid in kleuren en patronen van de Vlisco-stoffen.
Vlisco, sinds 1846
Van oorsprong opgericht door Jan Willem Sutorius, een Duitse emigrant, nam in 1846 Pieter Fentener van Vlissingen de fabriek over en concentreerde zich op de export van katoenen, op batik geïnspireerde stoffen naar Nederlands-Indië. De fabriek wist de lokale, handgemaakte batikstoffen goed te imiteren, mede doordat men machinaal een craquelé-effect wist te creëren, dat zo kenmerkend is voor batik.
Oude foto van kleding van Vlisco-stoffen uit 1954 - foto Seydou Keïta.
Oude foto van kleding van Vlisco-stoffen uit 1954 – foto Seydou Keïta.
Afrikaanse KNIL-soldaten die, nadat ze afzwaaiden in Nederlands-Indië, terugkeerden naar hun vaderland Ghana, namen wat lappen stof mee, die daar zeer in de smaak vielen. Doordat de koloniale overheid in Indië de lokale producenten beschermden tegen de Nederlandse industriële productie, vond Vlisco in Afrika vanaf 1876 een belangrijke nieuwe exportmarkt en ging daarna snel, vaak in samenwerking met lokale handelaren, speciaal voor de Afrikaanse markt stoffen ontwerpen.
In oorsprong werd de katoenen stof met handstempels van een patroon voorzien. In 1906 kocht Vlisco een wasdrukmachine, waardoor de stoffen veel goedkoper gemaakt konden worden. De bedrukte patronen werden nog tot 1993 met handstempels nabewerkt, waardoor iedere lap stof een uniek karakter had. Na 1993 worden de stoffen geheel machinaal gemaakt. De naam ‘Vlisco’ werd overigens pas in 1970 ingevoerd en is een afkorting van Fentener van Vlissingen & Co. Sinds 2006 heeft Vlisco ook eigen winkels en produceert het ook mode en accessoires. De stoffen zijn internationaal bekend onder de noemer ‘Dutch wax fabrics’.
Voorbeelden van kleding door Afrikaanse ontwerpers, uitgevoerd in Vlisco-stoffen.
Voorbeelden van kleding door Afrikaanse ontwerpers, uitgevoerd in Vlisco-stoffen.
De rol van Vlisco in Afrika
De wasbedrukte stoffen zijn lang verbonden aan Centraal- en West-Afrika en hebben een verrassende geschiedenis. Veel van deze patronen vertellen verhalen en beelden die Afrika’s verleden weerspiegelen en de toekomst verbeelden. Op de foto’s bij dit artikel ziet u het grensoverschrijdende karakter van Vlisco met zijn klassieke ontwerpen. Deze klassiekers worden regelmatig vernieuwd en daarnaast komen er nieuwe eigentijdse patronen bij. Mode-ontwerpers in West-Afrika en andere delen van de wereld gebruiken de Vlisco-stoffen tegenwoordig voor opvallend levendige mode en accessoires.
Vlisco - Het Happy Family-patroon.
Vlisco – Het Happy Family-patroon.
Wanneer een stof de fabriek verlaat wordt deze in het algemeen slechts aangeduid met een voorraadnummer. De vrouwen die er in handelen in de openluchtmarkten in Afrikaanse steden en hun klanten geven de patronen namen die geïnspireerd zijn door de actualiteit, politiek, religie en materiële cultuur. Dergelijke patronen verwerven maatschappelijke betekenis, status en waarde en worden cultureel geassimileerd in de Afrikaanse samenleving. Ontwerpen kunnen vele interpretaties hebben, afhankelijk van waar ze worden gebruikt.
Het Alfabet-patroon staat symbool voor onderwijs.
Het Alfabet-patroon staat symbool voor onderwijs.
Patronen met een betekenis
Een van de klassieke patronen is onder andere het ‘Happy Family-ei-motief’, dat een beeld van een kip, omringd door haar kuikens en aanstaande kuikens (eieren) omvat, als verwijzingen op het belang van het gezin. Het ‘Gevallen Boom-patroon’ fungeert als een visuele vervanger voor een spreekwoord dat eenheid en kracht weergeeft in Ghana. Het ‘Alphabet-ontwerp’ symboliseert de waarde die Afrikanen leggen op onderwijs, en ‘Zwaluwen’, een symbool van geluk, verwijst naar de vergankelijkheid van rijkdom. Het klassieke Zwaluwen-patroon werd gedragen door stewardessen van Air Afrique in de jaren ’70. Het bijzondere patroon is geherinterpreteerd en staat nu symbool voor de globalisering.
Het Zwaluwen-patroon werd in de jaren 70 gebruikt door Air Afrique voor de kleding van het kabinepersoneel.
Het Zwaluwen-patroon werd in de jaren 70 gebruikt door Air Afrique voor de kleding van het kabinepersoneel.
Het ‘Oog-patroon’, een van de langstlopende Europese ontwerpen voor de Afrikaanse markt, bestaat in meerdere varianten en kleuren. Het oorspronkelijke ontwerp van 1904 door de Haarlemse Katoenmaatschappij werd geïnspireerd door de Egyptische god Horus, een symbool van bescherming, koninklijke macht en een goede gezondheid. Sommige van de oog-patronen waren bedoeld om in stilte de interesse in een huwelijkskandidaat te communiceren. In Nigeria wordt het originele patroon ‘ogen’ genoemd, in Ivoorkust heet het ‘Bull’s Eye’ en wordt het gedragen door een vrouw die bij een man wil opvallen. In Ivoorkust drukt het klassieke ‘Jumping Horse-patroon’ rivaliteit tussen bijvrouwen uit. Igbo-vrouwen in Nigeria gebruiken dit ontwerp om de eenheid van de familie uit te dragen tijdens de jaarlijkse vrouwenbijeenkomst.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Geliefd bij Afrikaanse mode-ontwerpers
Een van Nigeria’s meest vooraanstaande modeontwerpers, Lanre da Silva Ajayi, die bekend staat om haar ultra-vrouwelijke ontwerpen en elegante gebruik van prints, heeft samengewerkt met Vlisco bij tal van projecten, waaronder een galajurk. Dit ensemble van de ontwerpster wordt gemaakt in een beperkte oplage met een glinsterende gouden opdruk en versierd met de voor de ontwerpster kenmerkende kralen en pailletten.
Eigenaar en creatief directeur Araba Stephens Akompi van het Ghanese modehuis Stylista heeft patronen met een Spaanse waaier herleid tot een flamenco-stijl jurk met een typisch Afrikaanse twist. Stylista ziet deze galajurk als een evolutie van de traditionele Ghanese blouse met bijpassende rok.
De Vlisco-stoffen passen zich aan de lokale smaak aan in de verschillende Afrikaanse landen.
De Vlisco-stoffen passen zich aan de lokale smaak aan in de verschillende Afrikaanse landen.
Ontwerpen van Inge van Lierop.
Ontwerpen van Inge van Lierop.
Nederlandse mode-ontwerpen voor Afrika
Lange tijd werd de distributie van Vlisco-stoffen in Afrika verzorgd door een dochterbedrijf van Unilever. Aan het eind van de vorige eeuw heeft Vlisco deze distributie overgenomen. Vlisco ontwerpt nu ook zelf kleding voor de Afrikaanse markt voor marketingdoeleinden. Chef-modeontwerpster van Vlisco Inge van Lierop is al sinds 2008 verantwoordelijk voor het vertalen van elk seizoensgebonden concept in stijlvolle ensembles. Een strapless, tweedelige trouwjurk, gemaakt van twee kleurencombinaties van hetzelfde patroon, is versierd met kralen, zoals de sluier, die werd geborduurd in India. Een opnieuw vormgegeven mini-jurk, gemaakt in de late jaren ’60-stijl, is een eerbetoon aan die tijd, toen het ontwerp voor het eerst populair werd. Het klassieke ‘Angelina-patroon’, geassocieerd met de dashiki – een losse tuniek, gedragen door mannen en vrouwen – werd bijgewerkt en gekleurd in lichtgevende pastels voor een meer eigentijdse uitstraling.
Vlisco en de toekomst
Sinds 2010 is het bedrijf in handen van een Britse investeringsmaatschappij. De laatste jaren waren niet gemakkelijk voor het bedrijf; een crisis in West-Afrika door lagere olieprijzen en de ebola-uitbraak deed de omzet dalen en goedkope imitaties uit China hielpen ook al niet. Sinds 2017 maakt het bedrijf weer winst en werkt men hard aan verder herstel.

Bruidsjurk, ontwerp van de Nigeriaanse mode-ontwerpster Toju Foyeh – foto Anna Nicholas.

Foto’s van Vlisco en het Philadelphia Museum of Art.

Trouwjurk van Vlisco-stof, gedecoreerd met kant.
Trouwjurk van Vlisco-stof, gedecoreerd met kant.
Toch al kleurrijk wordt de combinatie van meerdere stoffen in één kledingstuk bijna 'over the top'.
Toch al kleurrijk wordt de combinatie van meerdere stoffen in één kledingstuk bijna ‘over the top’.
Jurk met wijde mouwen uit 2017 van ontwerpster Lanre da Silva Ajayi.
Jurk met wijde mouwen uit 2017 van ontwerpster Lanre da Silva Ajayi.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Yinka Shonibare MBE / Vlisco 1:1 Un à Un

Fake Death Picture (The Suicide - Manet), 2011, digital chromogenic print.

Afrikaanse dubbeltentoonstelling in het Museum Helmond

In het Museum Helmond is momenteel een dubbeltentoonstelling te zien met een Afrikaanse sfeer: tot 12 februari is er werk te zien van de Brits-Nigeriaanse kunstenaar Yinka Shonibare, die veel gebruik maakt van stoffen die het Helmondse textielbedrijf Vlisco vervaardigt voor de Afrikaanse markt. Nog een maand langer loopt de tentoonstelling over juist dit textielbedrijf.

Cannonball Heaven (detail), 2011.
Cannonball Heaven (detail), 2011.
Yinka Shonibare MBE – Paradise Beyond
Het oeuvre van de beroemde kunstenaar Yinka Shonibare MBE (Londen, 1962) wordt getypeerd door de toepassing van de kleurrijke, Afrikaans ogende stoffen en dessins van de Helmondse textielfabriek Vlisco. De ‘Dutch wax fabrics’ verwijzen in zijn installaties onder meer naar de kolonisatie van Afrika. De Vlisco-stoffen zijn gebaseerd op Indonesische batik en al meer dan een eeuw populair in West-Afrika. Sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw staan de stoffen voor Afrikaanse identiteit en onafhankelijkheid en ondersteunen ze Shonibare’s motto: niets is wat het lijkt.
Van oorlog tot paradijs
In de tentoonstelling ‘Yinka Shonibare MBE – Paradise Beyond’ zijn sculpturen, installaties, collages, tekeningen, fotowerken en films uit de periode 2004-2016 te zien. De figuren in zijn werk zijn bevroren in hun beweging en gekleed in Victoriaanse kostuums, uitgevoerd in Vlisco stoffen. De kunstenaar belicht thema’s als ras, klasse, macht en migratie. Met zijn elegante, verleidelijke en humorvolle werken maakt hij deze gevoelige cultureel-maatschappelijke onderwerpen toegankelijk. Hierin speelt Shonibares interesse in de geschiedenis een belangrijke rol. De tentoonstelling laat zich lezen als een cyclus met periodes van geluk, conflict, revolutie en oorlog. De figuren zoeken naar een paradijs, verrijken zichzelf, worden verdreven, vluchten en streven opnieuw naar een paradijs. Zo herhaalt de cyclus, evenals de geschiedenis, zich telkens weer.
Little Rich Girls, 2010, Victoriaanse kinderkleding gemaakt van Dutch wax prints van Vlisco.
Little Rich Girls, 2010, Victoriaanse kinderkleding gemaakt van Dutch wax prints van Vlisco.
Yinka Shonibare (1962).
Yinka Shonibare (1962).
Yinka Shonibare werd geboren in Londen en verhuisde op 3-jarige leeftijd naar Nigeria. Hij studeerde in 1991 af aan Goldsmiths College (Londen) als één van de vertegenwoordigers van de ‘Young British Artists’. Zijn internationale doorbraak kwam met de deelname aan Documenta 11 in 2002. In 2004 werd hij genomineerd voor de prestigieuze Turner Prize en ontving in 2005 van de Britse koningin de eretitel Member of the ‘Most Excellent Order of the British Empire’ (MBE). Van 2010-2012 presenteerde hij zijn beroemd geworden ‘Nelson’s Ship in a Bottle’ op Trafalgar Square Londen. Shonibare exposeerde wereldwijd in vooraanstaande musea, en nu dus in Helmond, de thuisstad van Vlisco.
Nelson's Ship in a Bottle, 2010, Trafalgar Square, Londen.
Nelson’s Ship in a Bottle, 2010, Trafalgar Square, Londen.
Vlisco 1:1 Un à Un
In de tentoonstelling ‘Vlisco 1:1 Un à Un’ toont het textielbedrijf klassieke dessins, herinterpretaties en nieuwe ontwerpen. De expositie belicht vier aspecten: de geschiedenis van het bedrijf, productieprocessen, ontwerpprocessen en toepassing van de stoffen in mode en kunst. In deze presentatie, speciaal ontwikkeld voor het 170-jarig bestaan van Vlisco, ligt de nadruk op de boeiende visuele kwaliteiten van de stoffen en hun krachtige symboliek.
Vlisco, sinds 1846
Van oorsprong opgericht door een Duitse emigrant, nam in 1846 Pieter Fentener van Vlissingen de fabriek over en concentreerde zich op de export van katoenen, op batik geïnspireerde stoffen naar Nederlands-Indië. Afrikaanse KNIL-soldaten die terugkeerden naar hun vaderland namen wat lappen stof mee, die daar zeer in de smaak vielen. Doordat de koloniale overheid in Indië de lokale producenten beschermden, vond Vlisco in Afrika vanaf 1876 een belangrijke nieuwe exportmarkt en ging daarna snel, vaak in samenwerking met lokale handelaren, speciaal voor de Afrikaanse markt stoffen ontwerpen.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
In oorsprong werd de katoenen stof met handstempels van een patroon voorzien. In 1906 kocht Vlisco een wasdrukmachine, waardoor de stoffen veel goedkoper gemaakt konden worden. De bedrukte patronen werden nog tot 1993 met handstempels nabewerkt, waardoor iedere lap stof een uniek karakter had. Na 1993 worden de stoffen geheel machinaal gemaakt. De naam ‘Vlisco’ werd overigens pas in 1970 ingevoerd en is een afkorting van Fentener van Vlissingen & Co. Sinds 2006 heeft Vlisco ook eigen winkels en produceert het ook mode en accessoires. De stoffen zijn internationaal bekend onder de noemer ‘Dutch wax fabrics’.
Adam and Eve, 2013 - foto Christian Glaeser.
Adam and Eve, 2013 – foto Christian Glaeser.
Rondleidingen
Bij de tentoonstellingen kunt u deelnemen aan de volgende rondleidingen: op zondag 11 december en vrijdag 20 januari. De rondleidingen starten om 14.30 uur, kosten € 2,00 en worden gegeven door de conservator. Naast de rondleidingen door de conservator zijn er tevens wekelijks instaprondleidingen op vrijdagochtend (11.00 uur) en op zondagmiddag (14.30 uur) in de Kunsthal. De kosten hiervoor zijn eveneens € 2,00 per persoon, exclusief entree. Aanmelden is niet nodig.
Openingstijden
Dinsdag t/m vrijdag van 10.00 – 17.00 uur
Zaterdag en zondag van 12.00 tot 17.00 uur

Bovenste foto: Fake Death Picture (The Suicide – Manet), 2011, digital chromogenic print.

Cannonball Heaven, 2011, installatie.
Cannonball Heaven, 2011, installatie.
Alien Woman on Flying Machine, 2011,150 x 450 x 400 cm, staal, aluminium, messing, Dutch wax printed cotton, rubber.
Alien Woman on Flying Machine, 2011,150 x 450 x 400 cm, staal, aluminium, messing, Dutch wax printed cotton, rubber.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Traditionele, indigo-geverfde stoffen uit Kano, Nigeria

Indigo - panorama over Kano
De Nigeriaanse stad Kano, gezien vanaf een heuvel.

De oude stad Kano in het noorden van Nigeria was ooit een belangrijke handelsstad waar de karavanen uit Noord-Afrika eindigden om hun inkopen te doen en deze weer dwars door de Sahara te vervoeren naar de door toearegs en berbers bevolkte gebieden. In de pre-industriële tijd was de productie van indigo-geverfde stoffen een van de belangrijkste bedrijvigheden van Kano en indigo-geverfde kleding werd in het gehele gebied van de Sahara gedragen.

Indigo - Kaart van Nigeria met Kano in het noorden
Kaart van Nigeria met Kano in het noorden.
Kano
Nog steeds is Kano een van de grootste steden van Nigeria met 1,2 miljoen inwoners. Het is het centrum van het islamitische deel van Nigeria en de laatste decennia politiek onrustig (er vonden in 2012 een aantal bomaanslagen plaats waarbij minstens honderd doden vielen). Het is een oude stad waar veel tradities bewaard bleven. Een deel van de oude, lemen ommuring is nog te zien. Noord-Nigeria wordt voornamelijk door Hausa bevolkt, die er lang geleden een aantal stadstaten stichtten, waaronder Kano.
Indigo
Al vijfhonderd jaar wordt er in Kano textiel geverfd met indigo, alhoewel vroeger deze techniek in veel meer plaatsen in West-Afrika voorkwam. Indigo is een kleurstof afkomstig van de indigo-plant (Indigofera tinctoria en Indigofera suffruticosa), een kleurstof die goed bestand is tegen wassen en slijtage. Traditioneel werd er daarom in Europa en Amerika werkkleding mee geverfd, nu bekend als jeans. Bijna overal ter wereld is indigo tegenwoordig vervangen door een chemische kleurstof.
Indigofera tinctoria de leverancier van de indigo-kleurstof
Indigofera tinctoria, de leverancier van de indigo-kleurstof.
Ook in Kano hebben de indigo-ververs veel concurrentie gekregen van industrieel vervaardigde kleding; in de koloniale tijd uit Europa en tegenwoordig goedkope geïmporteerde kleding uit China. Er zijn nu nog maar 150 indigo-putten in Kano en de laatste indigo-ververs overleven door twee markten: het toerisme en traditionele toepassingen, want bij belangrijke gelegenheden is traditionele indigo-kleding nog ‘verplicht’.
Techniek
De techniek van het indigo-verven is waarschijnlijk zo’n 500 jaar geleden geïntroduceerd door de Arabieren. Van Kano’s 150 verfputten in het atelier Kofor Mata (sinds 1898) zijn er nog een kleine vijftig in gebruik bij circa zestig indigo-ververs.
Indigo - Hausa mannen bij de indigo-verfputten in Kano
Hausa mannen bij de indigo-verfputten in Kano.
De putten zijn zo’n 4,5 meter diep en gevuld met een verfbad bestaande uit een combinatie van natuurlijke indigo, as van hout en kalium soda, die men twaalf dagen laat trekken. Tweemaal daags wordt deze mix zo’n 15 minuten stevig aangestampt met houten palen. Aan het eind worden resterende plantresten verwijderd en is de kleurstof klaar voor gebruik. De verfstof blijft zo’n jaar goed en kan aangevuld worden met organische stoffen, zoals een gele pulp van de zaden van een lokale boomsoort.
Indigo-verfputten in Kano, Noord-Nigeria
Indigo-verfputten in Kano, Nigeria.
De patronen in de stof worden gecreëerd met twee weglaattechnieken: afbinden en soms stiksels. Het afbinden wordt gedaan door knopen in de stof af te binden met concentrische cirkels. De blauwe kleur ontstaat doordat de indigo reageert met de lucht. Nadat de stof een tijd in de verfstof heeft gelegen wordt deze 30 – 45 seconden uit de verfstof gehaald en weer ondergedompeld. Dit wordt herhaald tot de stof de gewenste kleur blauw heeft bereikt.
Om lichtblauw te bereiken wordt de stof ongeveer anderhalf uur ondergedompeld en gelucht, navyblauw vergt ongeveer drie uur, licht-zwart circa vier uur en een intens donkerblauwe kleur wordt na zes uur bereikt. Indigo is een sterke kleurstof en heeft als voordeel dat het onverwarmd verwerkt kan worden. Het gebruik van een hechtmiddel is niet nodig.
Overleven
De indigoplant komt in bijna alle tropische gebieden veel voor en de traditie van indigo-verven is dan ook oorspronkelijk in grote delen van Afrika en Azië te vinden. De concurrentie van modern geproduceerde kleding heeft het traditionele indigo-verven echter geen goed gedaan.
De regering van Nigeria ondersteunt de indigo-productie omdat het aantrekkelijk is voor het toerisme, maar met een islamitische opstand gaande in naburige staten is promotie van het toerisme sowieso een hachelijke zaak. Het is daarom te hopen dat het gebruik van indigo-geverfde kleding door de eigen bevolking bij bijzondere gelegenheden deze mooie techniek in Kano in stand mag houden.
Indigo - Kofar Mata verfputten in Kano Noord-Nigeria - foto The Guardian
Kofar Mata verfputten in Kano met een voorbeeld van indigo-geverfde stof – foto The Guardian.

Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather