Archives

Sits, katoen in bloei

Zonnehoed met sitsen voering, geknipt uit een grote palempore met een bloeiende boom. India circa 1730 - foto Fotostudio Noorderblik.

Glanzende gebloemde katoen uit India, hier gebracht door de VOC

Sits (ook bekend onder de Engelse naam chintz) is een glanzende katoenen stof, versierd met handgeschilderde bloempatronen, afkomstig uit India. De stof werd vanaf 1602 geïntroduceerd in Europa door zeelieden van de VOC, die de sits meebrachten op de terugreis van de Oost. Het Fries Museum te Leeuwarden heeft een van de grootste collecties oude sitsen en heeft nu een speciale tentoonstelling gewijd aan deze bijzondere textielvorm.

Sitsen vrouwenjak, met dubbele vestpandjes en sitsen vrouwenrok met grote motieven, gedragen circa 1765 - foto Fotostudio Noorderblik.
Sitsen vrouwenjak, met dubbele vestpandjes en sitsen vrouwenrok met grote motieven, gedragen circa 1765 – foto Fotostudio Noorderblik.
Van India naar Europa
De eerste kennismaking van Europeanen met sits ontstond doordat de Portugezen deze meebrachten uit India. Het was meteen een sensatie, want de katoenen sits was veel zachter en soepeler dan de tot dan in Europa gangbare linnen en wollen stoffen. De naam ‘sits’ en het Engelse ‘chintz’ komt voort uit het Perzische ‘chitta’, dat ‘bedrukt’ betekent. Voor de goedkopere sits uit India werden de contouren van de patronen namelijk bedrukt met blokstempels.
Sits werd al lange tijd in het oosten gebruikt als ruilmiddel tegen bijvoorbeeld specerijen. De Indiase producenten pasten daarom hun motieven aan voor de diverse markten, zoals China, Indonesië tot zelfs Egypte aan toe. De VOC nam in eerste instantie de sits van India mee naar het tegenwoordige Indonesië om deze als ruilmiddel te gebruiken tegen specerijen. Sommige zeelieden smokkelden echter ook wat sits mee naar Nederland, waar deze kleurrijke stoffen snel in de smaak vielen. Vanaf 1664 gaf de VOC opdracht om de sits als handelswaar mee te nemen naar Nederland.
Overzichtsfoto tentoonstelling met klederdracht - foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto tentoonstelling met klederdracht – foto Erikjan Koopmans.
Sitsen Hindeloper wentke (vrouwenjas) voor de lichte rouw. India 1750 - 1800 - foto Fotostudio Noorderblik.
Sitsen Hindeloper wentke (vrouwenjas) voor de lichte rouw. India 1750 – 1800 – foto Fotostudio Noorderblik.
Klederdracht
Met name in Friesland viel de sits zeer in de smaak en werden er allerlei kledingstukken van gemaakt, maar bijvoorbeeld ook gebruikt voor spreien en wandbespanning. Voor veel lokale klederdracht, zoals in Hindeloopen, werd sits gebruikt. Toen uiteindelijk de mode veranderde en de gebloemde patronen uit de gratie raakten omdat de voorkeur veranderde naar kleding van effen stoffen, wist sits zich in klederdracht te handhaven. In bijvoorbeeld de klederdracht van Bunschoten-Spakenburg wordt sits tot op vandaag gebruikt.
Omdat sits als importartikel kostbaar was begon men in de tweede helft van de 17de eeuw in Europa sits zelf te bedrukken. In 1678 werd in Amersfoort de eerste katoendrukkerij geopend, waarbij men als basis de katoenen stof uit India gebruikte. Pas rond 1750 bereikte men een vergelijkbare kwaliteit van het origineel uit India. Toen na 1760 de eerste mechanische spinmachines werden uitgevonden begon men ook in Europa katoen te weven. De prijzen daalden daardoor aanzienlijk en de sits werd onder brede lagen in de bevolking populair. In Nederland bleef men echter op uit India geïmporteerde katoen drukken en prijsde men zich uiteindelijk uit de markt.
Sitsen palempore met bloemen - foto Fries Museum.
Sitsen palempore met bloemen – foto Fries Museum.
Hoe wordt sits gemaakt?
We gaan even terug naar het origineel: de handbeschilderde sits uit India. Kenmerkend voor sits is het gebruik van beitsen om de plantaardige kleurstoffen te hechten aan de vezels en het gebruik van afdekmateriaal zoals (bijen)was. Iedere kleur wordt apart opgebracht, waarbij de delen van de stof die niet met die kleur bedekt mogen worden afgedekt worden met was (vergelijkbaar met batik uit Indonesië). Tussen de verschillende kleurbaden moet de stof telkens gewassen en in de zon gebleekt worden.
De kleuren worden in een vaste volgorde aangebracht, waarbij de sterkste kleuren (die dus het vaakst gewassen worden) eerst worden opgebracht en de zwakkere kleuren later. De kleuren worden gevormd door de diverse beitsen, zoals ijzernat, aluin en tinzout, te combineren met natuurlijke kleurstoffen zoals indigo, meekrap en geelwortel (kurkuma). Wanneer alle kleuren aangebracht zijn wordt de stof nabehandeld met rijstwater en vervolgens gepolijst, zodat deze glanzend wordt. Deze glans verdwijnt echter wanneer de stof gewassen wordt, omdat de was, die de glans veroorzaakt, oplost.
Overzichtsfoto met op de achtergrond enkele wapenpalempores - foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto met op de achtergrond enkele wapenpalempores – foto Erikjan Koopmans.
Hindelooper wentke (vrouwenjas) onderdeel van Hindelooper vrouwenkostuum. India, 1725-1750 - foto Fries Museum.
Hindelooper wentke (vrouwenjas) onderdeel van Hindelooper vrouwenkostuum. India, 1725-1750 – foto Fries Museum.
Patronen
Sits is gedecoreerd met bloempatronen, een exotische versiering die tot dan in Europa nauwelijks voorkwam. De patronen zijn zeker niet altijd natuurgetrouw, omdat vaak uit één tak verschillende soorten bloemen voortsproten. De Indiase makers speelden sterk in op de smaak van hun exportmarkten en hadden voor verschillende landen verschillende decors. Als uiteindelijk de handel met de VOC opbloeit neemt men vanuit Europa patronen mee om die in India te laten verwerken. Een typische Europese toepassing zijn de enorme wapenpalempores (spreien met een familiewapen).
Topstukken in het Fries Museum
Het Fries Museum beschikt over een omvangrijke collectie sits in goede staat. Een van de topstukken is een 18de-eeuwse kimono. De stof en het kledingstuk zijn Indiaas, het model is Japans (Nederland had in die tijd als enige een handelspost in Japan, Decima bij Nagasaki) en de drager was een rijke Hollander. De kimono is driehonderd jaar geleden beschilderd, maar ziet er nog steeds uit als nieuw. Het laat als geen ander collectiestuk zien dat in de ogenschijnlijk simpele katoenen stof diverse culturen samenkomen. Een ander topstuk is een wandkleed uit de 17de eeuw, de oudste sits in Nederland, met leeuwen, mythische vogels en amoureuze taferelen.
Detail van sitsen tafelkleed, beschilderd met fabeldieren en figuurscènes. Zuid-India, circa 1650 - foto Fotostudio Noorderblik.
Detail van sitsen tafelkleed, beschilderd met fabeldieren en figuurscènes. Zuid-India, circa 1650 – foto Fotostudio Noorderblik.
Boek bij de tentoonstelling.
Boek bij de tentoonstelling.
Activiteiten en publicatie
Rond de tentoonstelling zijn er verschillende activiteiten. Op meerdere momenten zijn er rondleidingen, lezingen en workshops te volgen. In samenwerking met Crafts Council Nederland wordt er een driedaagse masterclass gegeven. Voor wie zich verder in de sitsen wil verdiepen is er een boek over de tentoonstelling en achtergronden gepubliceerd, geschreven door curator Gieneke Arnolli.
Openingstijden
Dinsdag t/m zondag van 11.00 tot 17.00 uur

Bovenste foto: Zonnehoed met sitsen voering, geknipt uit een grote palempore met een bloeiende boom. India circa 1730 – foto Fotostudio Noorderblik.

Werken van Barbara Broekman, Linda Valkeman en Fransje Killaars - foto Erikjan Koopmans.
Werken van Barbara Broekman, Linda Valkeman en Fransje Killaars – foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto tentoonstelling - foto Erikjan Koopmans.
Overzichtsfoto tentoonstelling – foto Erikjan Koopmans.
Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Mustergültig – Globale Spuren in der lokalen Ikat-Mode

Ikat-weefsels met bloempatronen domineren de tentoonstelling.

Sinds eeuwen zijn er internationale invloeden in Oost-Indonesische ikat-weefsels

Ikat is een fascinerende techniek en kunstvorm waarmee complexe patronen in handgeweven textiel wordt gecreëerd. Weefsters in het oosten van Indonesië en Oost-Timor hebben in hun lokale producten eigenlijk altijd al buitenlandse invloeden verwerkt. Zo zijn ze lokaal actief betrokken bij globaliseringsprocessen en modetrends. Het Museum der Kulturen in Basel toont momenteel oude en nieuwe creaties van deze wevers en een aanvulling op de tentoonstelling van hedendaagse adaptaties van Ito Joyoatmojo en Susi Kramer.

In de ontwerpen van deze weefstoffen uit het oosten van Indonesië en Oost-Timor zijn onder andere verrassende motieven zoals Indiase bloemen, Europese rozen, engelen, vliegtuigen en olifanten te herkennen. Een deel van de doeken hebben een zachte gouden tint, anderen schitteren in heldere synthetische kleuren. Men kan deze eigenschappen als sporen van globalisering interpreteren, waarbij sommige terugreiken tot de zestiende eeuw.
Vrouwensarong uit Sabu.
Vrouwensarong uit Sabu.
Detail van een vrouwensarong uit Sabu met een achtkantig bloemenpatroon dat in India zijn oorsprong vindt.
Detail van een vrouwensarong uit Sabu met een achtkantig bloemenpatroon dat in India zijn oorsprong vindt.
Onderzoeksreis naar Indonesië en Oost-Timor
Het Museum der Kulturen Basel, in zijn hoedanigheid van kenniscentrum voor textiel en textiele technieken, heeft bij de inrichting van deze tentoonstelling uitgebreid geput uit haar rijke voorraad van textiel, aangevuld met stukken uit de collectie van de antropologe Willemijn de Jong. Te zien zijn ook nieuwe stukken, meegenomen door de curatoren van de tentoonstelling Richard Kunz en De Jong van een onderzoeksreis naar Indonesië en Oost-Timor in in 2015, in de voetsporen van Alfred Bühler, die in 1935 deze regio bezocht. Tegelijkertijd verworven de twee deskundigen inzicht in de huidige situatie van het ikat-weven in het oosten van Indonesië en Oost-Timor.
Wat is ikat?
Ikat is een speciale techniek om patronen te maken waarbij het garen wordt afgebonden en geverfd voor het weven – de Indonesische term ‘ikat’ betekent ‘afbinden’. Om veelkleurige weefsels te produceren is het tie-and-dye-proces herhaaldelijk toegepast. Pas na het weven worden de complexe patronen zichtbaar. Er bestaan drie varianten van ikat: schering-, inslag- en dubbele ikat, afhankelijk van welke garens met de afbindtechniek geverfd worden.
Sommige patronen zijn eenvoudig, andere juist heel gedetailleerd.
Sommige patronen zijn eenvoudig, andere juist heel gedetailleerd.
Schouderdoek uit Flores. Het toerisme is tegenwoordig een belangrijke inspiratiebron voor de wevers.
Schouderdoek uit Flores. Het toerisme is tegenwoordig een belangrijke inspiratiebron voor de wevers.
Sinds de negende eeuw invloeden van overzee
Het gevarieerde overzicht bevat een breed scala van hoge kwaliteit ikat-doeken, gemaakt door meesterwevers. Sinds het ontstaan van ikat hebben wevers buitenlandse invloeden opgenomen en zijn dus actief betrokken geweest bij het proces van globalisering. Het begon al in de negende eeuw met maritieme handel en de export van textiel uit India naar de Indonesische archipel. De handel in het gebied bereikte een hoogtepunt in de zestiende eeuw onder invloed van de Portugese en Nederlandse handelsexpedities. Dit verklaart ook waarom veel van de doeken op de tentoonstelling ontwerpen bevatten zoals het Indiase achtpuntige bloempatroon, Portugese kruissteekpatronen, evenals verschillende katholieke motieven. Sinds de jaren ’70 heeft de toeristische sector in toenemende mate invloed op de kunst van het ikat-weven. Een sprekend voorbeeld van deze invloed is het motief waarop toeristische koppels ‘selfies’ nemen bij kleurrijke vulkanische meren.
‘Deze meesterwevers hanteren hun eigen eigen begrip van moderniteit en modetrends. Zij streven naar individualiteit, maar tegelijkertijd houden ze rekening met de smaak van hun klanten’, aldus Richard Kunz. De traditie wordt beschouwd als een onderdeel van de moderniteit en vice versa. Tijdens de onderzoeksreis van Kunz en De Jong bleek dat de kunst van het ikat-weven in het oosten van Indonesië en Oost-Timor zeer levendig en zeer dynamisch is.
Handgemaakte ikat-weefsels worden op Centraal-Flores gedragen tijdens ceremonies en op feestdagen - foto Sabine Wunderlin.
Handgemaakte ikat-weefsels worden op Centraal-Flores gedragen tijdens ceremonies en op feestdagen – foto Sabine Wunderlin.
Portretten van zes wevers
In veel lokale gemeenschappen spelen ikat-doeken nog steeds een belangrijke rol in het sociale leven. Ze worden gedragen bij feestelijke gelegenheden en geven de dragers aanzien, een van de redenen waarom de wevers worden beschouwd als talentvolle kunstenaars. De tentoonstelling bestaat uit portretten van zes wevers, waarin zij spreken over hun leven en hun werk, waardoor de bezoekers een meer persoonlijke toegang krijgen tot de doeken op de tentoonstelling.
Mannenomslagdoek. De Oost-Timorese enclave Oecusse staat bekend om zijn weefstukken met patronen die geïnspireerd zijn op Portugese kruissteekpatronen met katholieke motieven.
Mannenomslagdoek. De Oost-Timorese enclave Oecusse staat bekend om zijn weefstukken met patronen die geïnspireerd zijn op Portugese kruissteekpatronen met katholieke motieven.
De tentoonstelling wordt aangevuld met hedendaagse kunstwerken van Ito Joyoatmojo en Susi Kramer, die op de kunst van ikat van het eiland Flores hebben vertrouwd als bron van inspiratie voor hun eigen creaties.
Openingstijden
Dinsdag t/m zondag 10.00 – 17.00 uur
Meer lezen over ikat: Ikat-weefsels van Sumba.
Overzichtsfoto van de tentoonstelling.
Overzichtsfoto van de tentoonstelling.
Ook hier is het achtkantig bloemmotief te zien.
Ook hier is het achtkantig bloemmotief te zien.
Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Ikat-weefsels van Sumba

Op het eiland Sumba, een van de Kleine Sunda-eilanden in Indonesië, wordt prachtig ikat-weefsel gemaakt. De eeuwenoude weeftraditie op dit eiland vindt men terug in de mythologie van Sumba. Tegenwoordig haalt de Cabrejou Foundation dit weefsel naar Nederland, om uit de opbrengsten van de verkoop op Sumba kleinschalige ontwikkelingsprojecten te steunen. In dit artikel gaan we wat dieper in op de weeftraditie van Sumba.

Sumba - liggingSumba is een van de Kleine Sunda-eilanden. Het behoort tot de ruigere gebieden in Indonesië, die door toeristen nog niet ontdekt zijn. Het eiland is relatief klein, nauwelijks een derde van Nederland, maar kent toch regionaal opvallende verschillen. Het oosten is droog, kaal, bekend om zijn paarden en beroemd om zijn kleurige weefsels. Het westen is groener en vruchtbaarder en de textiel die hier geproduceerd wordt heeft nooit een Hollandse kapstok of divan gesierd, doordat de weefsels minder kleurrijk zijn. Ondanks de verschillen beschouwen oost en west zich toch uitdrukkelijk als één volk, met een gezamenlijke geschiedenis, waarin wordt verteld hoe ooit een mythische voorouder, een python, het eiland heeft geweven.

Traditioneel dorp op Sumba

De symboliek van het weven op Sumba
Niet alleen in de Sumbanese mythes is het weven belangrijk, ook in het dagelijkse leven was en is de weefkunst een belangrijk onderdeel. Door de weefkunst verwierf Sumba internationale bekendheid, net als door haar paarden en sandelhout. Mede door haar schriftloze cultuur komen ideeën en waarden tot uitdrukking in weefsels. Als voorbeeld: baren en weven zijn traditioneel de belangrijkste taken van een Sumbanese vrouw. In beide gevallen creëert zij leven, zij plakt adem en naam, katoen en geest, aan elkaar. Jagen en doden zijn mannentaken, evenals het afwerken van de franje van een weefsel. Plakken en knippen, leven en dood, worden ook uitgebeeld in belangrijke mannendoeken. Het leven, de relatie tussen mensen en huizen, bevindt zich in het veilige middendeel van het doek. De dood, de jacht en de wildernis worden verbeeld in de randen van het weefsel.

Sumba - ikatweefsel

In Indonesië zijn twee belangrijke textieltradities: ikat en batik. Bij batik wordt een stof met was behandeld, zodat de delen die met was zijn bedekt bij het verven ongekleurd blijven. Dit is met name een veelvoorkomende techniek op Java. Op Sumba gebruikt men echter de ikattechniek. Dat wil zeggen dat voorafgaand aan het weven de draad geknoopt en geverfd wordt, en de geweven motieven geen duidelijke grenzen hebben – als bij batik. Op Oost-Sumba versiert men de stof met afbeeldingen van dieren en dergelijke, op West-Sumba met geometrische motieven, zoals die van de mata kari (het buffeloog) en de hura (vleesvork). Cabrejou Foundation werkt echter samen met een groep wevers van Oost-Sumba: de wevers van Waimarangu.

Een aantal stappen bij het maken van ikat-weefsel

Wat vaak vergeten wordt is het werk dat vooraf gaat aan het ‘eigenlijke’ weven. Want eerst moet er garen gekocht worden op de markt, neutrale witte draden. Met behulp van verfstoffen worden deze draden dan gekleurd. Dit gebeurt door de verf in water te koken en daarin de draden mee te laten koken. Wanneer dat gebeurd is wordt het garen in de zon te drogen gehangen en later opgerold. Een heel enkele keer wordt er een dynamo gebruikt om de draden op te rollen, meestal is het echter handwerk. Het voorbereidende werk met uitrollen en oprollen vergt hierdoor heel wat tijd.
Verschillende weeftechnieken
Ikat weven op een heupweefgetouwWanneer de gekleurde draden opgerold zijn kan het weven beginnen. Over het algemeen zijn er drie manieren.
De schering of ketting zijn de draden in het weefsel die als eerste opgespannen worden tussen twee punten, meestal in een weefraam. Dit weefraam kan vast zijn (beide zijden zijn met elkaar verbonden) of bestaan uit een gedeelte dat aan het lichaam wordt bevestigd en een ander gedeelte dat aan een vast punt (bijvoorbeeld een boom) vast zit. De wever zelf trekt de draden strak (een heupweefraam). De inslag zijn de draden die de wever vervolgens aanbrengt (weeft) tussen de opgespannen draden (schering) door.
Er zijn drie soorten ikats, afhankelijk van de methode waarbij alleen de schering, alleen de inslag of beide uit geverfde draden bestaat.
Schering-ikat
Sumba - staand weefraam met het patroon op de scheringDit is de eenvoudigste (en primitiefste) techniek waarbij alleen de schering is geverfd en de inslag effen is. Het patroon is al voor het weven zichtbaar. Bij deze soort ikat worden in verhouding veel scheringdraden dicht op elkaar gebruikt (daar staat immers het patroon op), waardoor een stugge stof ontstaat.
Inslag-ikat
Voortdurende aandacht van de wever is vereist bij deze techniek omdat het patroon tijdens het weven pas zichtbaar wordt. Alleen de inslag die de wever aanbrengt is geverfd, de opgespannen draden zijn effen van kleur. De stof is soepeler dan de schering-ikat.
Dubbele ikat
Dit is de moeilijkste techniek, omdat zowel schering als inslag voorzien zijn van een geverfd patroon. Deze ikat is het soepelst van de drie omdat er evenveel schering- als inslagdraden zijn per cm².
Over een ‘normale’ slendang (schouderdoek) doet een weefster gemiddeld een dag, maar daar is al het voorwerk dan niet bij meegerekend.
Weven voor een beter leven
Kussen van geometrisch ikatweefselTegenwoordig haalt Cabrejou Foundation een deel van deze rijke weeftraditie naar Nederland, in de vorm van geweven kussens uit Sumba. De kussens bevatten echter niet de eeuwenoude symbolen – zoals bijvoorbeeld de python, die op veel ander Sumbanees weefwerk wel te vinden is. Cabrejou Foundation heeft samen de wevers gekozen voor relatief neutrale motieven. De techniek is echter wel dezelfde als die men al eeuwen toepast.

 

Sumba - geometrisch ikatweefselCabrejou Foundation betaalt aan de wevers een eerlijke prijs voor hun weefsels, verzendt het naar Nederland en laat er hier kussens van maken. Deze worden verkocht via de website van Cabrejou en bij Veldkamp in Apeldoorn. De opbrengst hiervan wordt gebruikt om ontwikkelingsprojecten op Sumba te steunen, zoals een ziekenhuis in Melolo op Sumba. Op deze manier draagt deze eeuwenoude weeftraditie bij aan het welzijn van de plaatselijke bevolking.
Deze video geeft een beeld van het proces van afbinden, verven en weven van ikat op Sumba.

Internet
Meer informatie over de Cabrejou Foundation vindt u op hun website.
Over het weven van ikats op Sumba bestaat een DVD: The Ikats of Sumba, verkrijgbaar via www.how2dvd.co.uk.

Sumba - ikatweefsels hangen te koop

Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather