Archives

Die Spitzen der Gesellschaft

Kanten hofmode uit Frankrijk - foto Susanne Stauss.

Collectie van historisch kant in het Textielmuseum St. Gallen

De tentoonstelling Kant en Status (‘Die Spitzen der Gesellschaft’) in het Textielmuseum van St. Gallen in Zwitserland is gewijd aan historisch kant uit de periode van 1500 tot 1800. Deze verfijnde textielkunst werd eeuwenlang exclusief voor de hoogste maatschappelijke klassen, zoals de adel en geestelijkheid, gemaakt. Toen er in Oost-Zwitserland een textielindustrie ontstond, verzamelden de fabrikanten van industrieel kant van overal uit Europa voorbeelden van de mooiste kant, om als inspiratie te dienen voor hun machinaal geproduceerde kant. Uiteindelijk zijn veel van deze historische stukken beland in het Textielmuseum St. Gallen.

Kraag, Italiaans, circa 1690 - 1715 - foto Michael Rast.
Kraag, Italiaans, circa 1690 – 1715 – foto Michael Rast.
Kant is een fascinerend materiaal: filigrainwerk, maar dan gemaakt van het fijnste garen. Al in het midden van de zestiende eeuw werd kant populair in heel Europa, waar het eeuwenlang gebruikt zou worden om de rijke kleding van de wereldlijke en kerkelijke machthebbers te versieren. Dit fraaie, opengewerkte textiel zou nooit meer de sfeer van luxe kwijtraken; ook de hedendaagse haute-couture ontwerpers maken graag gebruik van de verfijnde transparantie van kant.
Voorbeelden van kant zoals dat aan het hof werd gedragen - foto Susanne Stauss.
Voorbeelden van kant zoals dat aan het hof werd gedragen – foto Susanne Stauss.
Antependium (altaarvoorhang), 1695 - 1710 - foto Michael Rast.
Antependium (altaarvoorhang), 1695 – 1710 – foto Michael Rast.
Historische kantmode aan koninklijke hoven
De tentoonstelling ‘Kant en Status’ concentreert zich met name op de historische kantmode, zoals die gedragen werd aan de koninklijke hoven van Frankrijk en Spanje, die in de genoemde periode richtinggevend waren voor politiek, cultuur en mode in Europa. De expositie bevat meer dan 160 historische stukken uit diverse tijdperken en in diverse stijlen, waardoor de ontwikkeling van kant van het begin van de zestiende eeuw tot aan het eind van de achttiende goed te volgen is. Onder de tentoongestelde stukken bevinden zich de zelden getoonde kazuifel en antependium die oorspronkelijk in eigendom van het Spaanse koningshuis waren.
Het Textielmuseum St. Gallen dankt haar uitgelezen kantcollectie aan de bloeiende Oost-Zwitserse textielindustrie, die in de laat-19de eeuw haar borduurwerk naar de hele wereld exporteerde. De beroemde ‘St. Gallen-kant’ was gebaseerd en geïnspireerd door historische voorbeelden van kant, die speciaal voor dit doel door de fabrikanten verzameld werd, om ze op kantmachines te kunnen namaken. Veel van deze kanten verzamelstukken, aangevuld met andere historische exemplaren, worden nu bewaard in het Textielmuseum St. Gallen, waar ze met een inventaris van ruim 5.000 kanten objecten nu een bijzondere, internationaal toonaangevende collectie vormen.
Inzetstuk, Italiaans, 1580 - 1620 - foto Michael Rast.
Inzetstuk, Italiaans, 1580 – 1620 – foto Michael Rast.
Schouderdoek, Italiaans, circa 1700 - foto Michael Rast.
Schouderdoek, Italiaans, circa 1700 – foto Michael Rast.
Van exclusief naar massagoed
De arbeidsintensieve vervaardiging van kant was eeuwenlang vrouwenwerk. Zij vormde een huisnijverheid waarin allerlei technieken, zoals klos- en naaldkant, maar ook haakwerk en macramé, gebruikt werden. Belangrijke centra voor de kantproductie lagen in Italië, Frankrijk en de Verenigde Nederlanden, van waaruit het kostbare handwerk door heel Europa verhandeld werd.
Lange tijd was het dragen van kant exclusief gereserveerd voor de elite: de adel en de geestelijkheid. Dit lag zowel aan de hoge prijs als aan de manier waarop kleding gedragen werd, die een belangrijke invloed uitoefende op de mode, en dat niet alleen aan het hof. Het eerste veranderde geleidelijk na de Franse Revolutie en het begin van de industrialisatie, die belangrijke politieke, sociale en economische omwentelingen in heel Europa in gang zette. De verandering van handmatige naar gemechaniseerde productie maakte van een exclusief handwerk uiteindelijk een betaalbaar massaproduct.
Catalogus 'Historische Spitzen, die Leopold-Iklé-Sammlung im Textilmuseum St. Gallen'.
Catalogus ‘Historische Spitzen, die Leopold-Iklé-Sammlung im Textilmuseum St. Gallen’.
Activiteiten rond de tentoonstelling
Rond de expositie ‘Kant en Status’ zijn er diverse activiteiten, zoals lezingen, rondleidingen, workshops en een educatief programma voor scholen, georganiseerd door het museum. Daarnaast publiceert Arnoldsche Art Publishers de catalogus ‘Historische Spitzen. Die Leopold-Iklé-Sammlung im Textilmuseum St. Gallen (isbn 978-3897905337), te koop voor € 58 in de detailhandel en tijdens de tentoonstelling in de museumwinkel voor de speciale prijs van CHF 48.
Openingstijden
Dagelijks 10.00 – 15.00 uur

Bovenste foto: Kanten hofmode uit Frankrijk – foto Susanne Stauss.

Overzichtsfoto van de tentoonstelling met afbeeldingen van kant op schilderijen - foto Susanne Stauss.
Overzichtsfoto van de tentoonstelling met afbeeldingen van kant op schilderijen – foto Susanne Stauss.
Uiteinde van een das, Frankrijk of Venetië, circa 1690 - foto Michael Rast.
Uiteinde van een das, Frankrijk of Venetië, circa 1690 – foto Michael Rast.
Kanten kraag en manchetten uit Spanje - foto Susanne Stauss.
Kanten kraag en manchetten uit Spanje – foto Susanne Stauss.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Opus anglicanum, het mooiste borduurwerk voor kerk en koningen

In 2017 vond in het Londense Victoria & Albert Museum een grote tentoonstelling plaats over opus anglicanum, middeleeuws Engels borduurwerk uit de 12de tot 14de eeuw. Een mooie gelegenheid om wat meer te schrijven over dit rijke borduurwerk, waarmee onder andere kerkelijke en koninklijke kleding werd versierd.

Detail van een antependium, Engels, 1315-1335.
Detail van een antependium, Engels, 1315-1335.
Er is niet veel over
Kledingstukken in opus anglicanum (Latijn voor ‘Engels werk’) zijn zeldzaam; wat er nog over is zijn meestal kerkelijke kledingstukken, omdat bisschoppen vaak in rijke kleding werden begraven. Eeuwen later vond men, bij de opening van hun graven, nog goed bewaarde kledingstukken met opus anglicanum. Sommige stukken werden verborgen door Engelse katholieke families toen veel vernietigd werd tijdens de Reformatie. Delen van kazuifels en koorkappen zijn soms bewaard gebleven omdat ze in stukken werden geknipt en een andere toepassing kregen, bijvoorbeeld in een antependium (altaarkleed) of als boekomslag.
Paus Innocentius IV (1195 – 1254) was een groot verzamelaar van kerkelijke kledingstukken in opus anglicanum. Een Vaticaanse inventarislijst uit 1295 vermeldt 113 stukken in opus anglicanum.
Wereldse toepassingen van opus anglicanum zijn helemaal zeldzaam; het werd eenvoudigweg afgedragen en weggegooid. Opus anglicanum werd nogal eens als diplomatieke gift geschonken en raakte zo verspreid over Europa.
Opus anglicanum - Borduurwerk van luipaarden, gemaakt voor Edward III van Engeland - Museum van Cluny, Nationaal Museum van de Middeleeuwen, Parijs.
Opus anglicanum – Borduurwerk van luipaarden, gemaakt voor Edward III van Engeland – Museum van Cluny, Nationaal Museum van de Middeleeuwen, Parijs.
Wat is opus anglicanum?
Opus anglicanum is rijk Engels borduurwerk in glanzende zijde, goud- en zilverdraad op een ondergrond van fijn linnen en fluweel. Met het borduurwerk werden vlakken en lijnen gecreëerd die uiteindelijk afbeeldingen vormen. Door het gebruik van vuldraden onder het goud- en zilverdraad ontstaat een reliëfrijk werk, dat door het glanzende zijde-, goud- en zilverdraad een extra effect krijgt. De afbeeldingen bestaat voor de kerkelijke kleding natuurlijk uit bijbelse taferelen, voor het wereldlijke werk ook uit dierlijke, florale en heraldieke motieven.
Detail van de Syon Cope, 1310-1320 - Victoria & Albert Museum, London.
Detail van de Syon Cope, 1310-1320 – Victoria & Albert Museum, London.
Techniek
Eigenlijk bestaat opus anglicanum uit twee technieken: stiksteken waarmee met zijden garen lijntjes worden geborduurd, zowel als vlakvulling als om contouren aan te geven, en het opnaaien van goud- en zilverdraad over dikke draden katoen, zodat deze vlakken enigszins een reliëf vormen. Als ondergrond wordt een fijne, dichtgeweven linnen gebruikt. Dit werd gespannen op een borduurraam om het borduren te vergemakkelijken.
Lijntjes van stiksteken
De stiksteken voor de lijntjes worden geborduurd met een glanzende, ongetwijnde (gedraaide) zijde garen die een mooie glans geeft, kenmerkend voor opus anglicanum. De meer voorkomende getwijnde borduurgaren glanst veel minder, ook omdat deze garen vaak van een kortere vezel wordt vervaardigd.
Engel, detail van een kazuivel, Engels, 15de eeuw - Metropolitan Museum of Art, New York.
Engel, detail van een kazuivel, Engels, 15de eeuw – Metropolitan Museum of Art, New York.
De lijntjes van stiksteken worden gebruikt om de contouren van de afbeeldingen aan te geven en om kleurvlakken aan te brengen op het naturel gekleurde linnen, bijvoorbeeld vlakken in visgraat- en chevronpatroon voor de kleding van de afgebeelde personen, maar bijvoorbeeld ook lijntjes die bijvoorbeeld een gezicht meer diepte geven of de groeirichting van haar toont.
Couching
Voor het goud- en zilverborduursel wordt een techniek gebruikt die in het Engels couching heet. Hierbij wordt op het linnen in een bepaald patroon dikke, katoenen draden aangebracht. Over deze onderlaag worden vlak naast elkaar de gouden draden gelegd en deze worden met een dunne garen vastgezet op het linnen. Op deze manier liggen de gouden draden als het ware op een kussentje, wat een mooi reliëfeffect geeft. Gouddraad bestaat uit smalle strookjes bladgoud, die gewikkeld zijn om een zijden draad.
De Syon-Cope (koorkap), 1310-1320 - Victoria & Albert Museum, London.
De Syon-Cope (koorkap), 1310-1320 – Victoria & Albert Museum, London.
De Steeple-Aston-koorkap, 1310-1340, detail van een engel te paard met een luit, de oudste bestaande afbeelding van dit instrument - Victoria & Albert Museum, London.
De Steeple-Aston-koorkap, 1310-1340, detail van een engel te paard met een luit, de oudste bestaande afbeelding van dit instrument – Victoria & Albert Museum, London.
Als u deze mooie techniek zelf eens wilt beoefenen mag ik graag verwijzen naar de uitgebreide beschrijving van Sidney Eileen op haar website, waar ook verwijzingen staan naar leveranciers van de benodigde materialen. De website is in het Engels.
Vindplaats
Voorbeelden van opus anglicanum zijn in het bezit van het Cloisters Museum in New York, het Victoria & Albert Museum in London en in de kathedraal Saint-Étienne de Sens in Bourgondië, Frankrijk.

Bovenste foto: De Butler-Bowden-cope (koorkap), 1330-1350, V&A Museum.

Impressie hoe opus anglicanum wordt gemaakt – video V&A Museum.

De Chichester-Constable-kazuivel, circa 1335-1345, foto The Metropolitan Museum of Art Art.
De Chichester-Constable-kazuivel, circa 1335-1345, foto The Metropolitan Museum of Art Art.
Opus anglicanum, tentoonstelling in het Victoria & Albert Museum, overzichtsfoto.
Opus anglicanum, tentoonstelling in het Victoria & Albert Museum, overzichtsfoto.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather