Category Archives: Textiel verven

Nederlandse stoffen bepalen het West-Afrikaanse straatbeeld

Stoffen van Vlisco uit Helmond internationaal bekend als ‘Dutch wax fabrics’

Bij iedere opname van een West- of Centraal-Afrikaanse straat, plein of markt valt ons meteen de rijk gekleurde kleding in opvallende patronen op, die we al snel als ‘typisch Afrikaans’ kenmerken. De meeste mensen realiseren zich niet dat een groot deel van de kleurrijke stoffen, waar deze kleding van gemaakt is, afkomstig is van de Nederlandse producent Vlisco uit Helmond. Vlisco uit Helmond? Ja, alhoewel Vlisco in Nederland of Europa nauwelijks een markt heeft, kent iedereen in West- en Centraal-Afrika dit merk. Al tientallen jaren worden bij uitstek deze stoffen gebruikt om de sensationele Afrikaanse kleding te maken waar de kleuren vanaf spatten.

Een goed overzicht van de verscheidenheid in kleuren en patronen van de Vlisco-stoffen.
Een goed overzicht van de verscheidenheid in kleuren en patronen van de Vlisco-stoffen.
Vlisco, sinds 1846
Van oorsprong opgericht door Jan Willem Sutorius, een Duitse emigrant, nam in 1846 Pieter Fentener van Vlissingen de fabriek over en concentreerde zich op de export van katoenen, op batik geïnspireerde stoffen naar Nederlands-Indië. De fabriek wist de lokale, handgemaakte batikstoffen goed te imiteren, mede doordat men machinaal een craquelé-effect wist te creëren, dat zo kenmerkend is voor batik.
Oude foto van kleding van Vlisco-stoffen uit 1954 - foto Seydou Keïta.
Oude foto van kleding van Vlisco-stoffen uit 1954 – foto Seydou Keïta.
Afrikaanse KNIL-soldaten die, nadat ze afzwaaiden in Nederlands-Indië, terugkeerden naar hun vaderland Ghana, namen wat lappen stof mee, die daar zeer in de smaak vielen. Doordat de koloniale overheid in Indië de lokale producenten beschermden tegen de Nederlandse industriële productie, vond Vlisco in Afrika vanaf 1876 een belangrijke nieuwe exportmarkt en ging daarna snel, vaak in samenwerking met lokale handelaren, speciaal voor de Afrikaanse markt stoffen ontwerpen.
In oorsprong werd de katoenen stof met handstempels van een patroon voorzien. In 1906 kocht Vlisco een wasdrukmachine, waardoor de stoffen veel goedkoper gemaakt konden worden. De bedrukte patronen werden nog tot 1993 met handstempels nabewerkt, waardoor iedere lap stof een uniek karakter had. Na 1993 worden de stoffen geheel machinaal gemaakt. De naam ‘Vlisco’ werd overigens pas in 1970 ingevoerd en is een afkorting van Fentener van Vlissingen & Co. Sinds 2006 heeft Vlisco ook eigen winkels en produceert het ook mode en accessoires. De stoffen zijn internationaal bekend onder de noemer ‘Dutch wax fabrics’.
Voorbeelden van kleding door Afrikaanse ontwerpers, uitgevoerd in Vlisco-stoffen.
Voorbeelden van kleding door Afrikaanse ontwerpers, uitgevoerd in Vlisco-stoffen.
De rol van Vlisco in Afrika
De wasbedrukte stoffen zijn lang verbonden aan Centraal- en West-Afrika en hebben een verrassende geschiedenis. Veel van deze patronen vertellen verhalen en beelden die Afrika’s verleden weerspiegelen en de toekomst verbeelden. Op de foto’s bij dit artikel ziet u het grensoverschrijdende karakter van Vlisco met zijn klassieke ontwerpen. Deze klassiekers worden regelmatig vernieuwd en daarnaast komen er nieuwe eigentijdse patronen bij. Mode-ontwerpers in West-Afrika en andere delen van de wereld gebruiken de Vlisco-stoffen tegenwoordig voor opvallend levendige mode en accessoires.
Vlisco - Het Happy Family-patroon.
Vlisco – Het Happy Family-patroon.
Wanneer een stof de fabriek verlaat wordt deze in het algemeen slechts aangeduid met een voorraadnummer. De vrouwen die er in handelen in de openluchtmarkten in Afrikaanse steden en hun klanten geven de patronen namen die geïnspireerd zijn door de actualiteit, politiek, religie en materiële cultuur. Dergelijke patronen verwerven maatschappelijke betekenis, status en waarde en worden cultureel geassimileerd in de Afrikaanse samenleving. Ontwerpen kunnen vele interpretaties hebben, afhankelijk van waar ze worden gebruikt.
Het Alfabet-patroon staat symbool voor onderwijs.
Het Alfabet-patroon staat symbool voor onderwijs.
Patronen met een betekenis
Een van de klassieke patronen is onder andere het ‘Happy Family-ei-motief’, dat een beeld van een kip, omringd door haar kuikens en aanstaande kuikens (eieren) omvat, als verwijzingen op het belang van het gezin. Het ‘Gevallen Boom-patroon’ fungeert als een visuele vervanger voor een spreekwoord dat eenheid en kracht weergeeft in Ghana. Het ‘Alphabet-ontwerp’ symboliseert de waarde die Afrikanen leggen op onderwijs, en ‘Zwaluwen’, een symbool van geluk, verwijst naar de vergankelijkheid van rijkdom. Het klassieke Zwaluwen-patroon werd gedragen door stewardessen van Air Afrique in de jaren ’70. Het bijzondere patroon is geherinterpreteerd en staat nu symbool voor de globalisering.
Het Zwaluwen-patroon werd in de jaren 70 gebruikt door Air Afrique voor de kleding van het kabinepersoneel.
Het Zwaluwen-patroon werd in de jaren 70 gebruikt door Air Afrique voor de kleding van het kabinepersoneel.
Het ‘Oog-patroon’, een van de langstlopende Europese ontwerpen voor de Afrikaanse markt, bestaat in meerdere varianten en kleuren. Het oorspronkelijke ontwerp van 1904 door de Haarlemse Katoenmaatschappij werd geïnspireerd door de Egyptische god Horus, een symbool van bescherming, koninklijke macht en een goede gezondheid. Sommige van de oog-patronen waren bedoeld om in stilte de interesse in een huwelijkskandidaat te communiceren. In Nigeria wordt het originele patroon ‘ogen’ genoemd, in Ivoorkust heet het ‘Bull’s Eye’ en wordt het gedragen door een vrouw die bij een man wil opvallen. In Ivoorkust drukt het klassieke ‘Jumping Horse-patroon’ rivaliteit tussen bijvrouwen uit. Igbo-vrouwen in Nigeria gebruiken dit ontwerp om de eenheid van de familie uit te dragen tijdens de jaarlijkse vrouwenbijeenkomst.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Geliefd bij Afrikaanse mode-ontwerpers
Een van Nigeria’s meest vooraanstaande modeontwerpers, Lanre da Silva Ajayi, die bekend staat om haar ultra-vrouwelijke ontwerpen en elegante gebruik van prints, heeft samengewerkt met Vlisco bij tal van projecten, waaronder een galajurk. Dit ensemble van de ontwerpster wordt gemaakt in een beperkte oplage met een glinsterende gouden opdruk en versierd met de voor de ontwerpster kenmerkende kralen en pailletten.
Eigenaar en creatief directeur Araba Stephens Akompi van het Ghanese modehuis Stylista heeft patronen met een Spaanse waaier herleid tot een flamenco-stijl jurk met een typisch Afrikaanse twist. Stylista ziet deze galajurk als een evolutie van de traditionele Ghanese blouse met bijpassende rok.
De Vlisco-stoffen passen zich aan de lokale smaak aan in de verschillende Afrikaanse landen.
De Vlisco-stoffen passen zich aan de lokale smaak aan in de verschillende Afrikaanse landen.
Ontwerpen van Inge van Lierop.
Ontwerpen van Inge van Lierop.
Nederlandse mode-ontwerpen voor Afrika
Lange tijd werd de distributie van Vlisco-stoffen in Afrika verzorgd door een dochterbedrijf van Unilever. Aan het eind van de vorige eeuw heeft Vlisco deze distributie overgenomen. Vlisco ontwerpt nu ook zelf kleding voor de Afrikaanse markt voor marketingdoeleinden. Chef-modeontwerpster van Vlisco Inge van Lierop is al sinds 2008 verantwoordelijk voor het vertalen van elk seizoensgebonden concept in stijlvolle ensembles. Een strapless, tweedelige trouwjurk, gemaakt van twee kleurencombinaties van hetzelfde patroon, is versierd met kralen, zoals de sluier, die werd geborduurd in India. Een opnieuw vormgegeven mini-jurk, gemaakt in de late jaren ’60-stijl, is een eerbetoon aan die tijd, toen het ontwerp voor het eerst populair werd. Het klassieke ‘Angelina-patroon’, geassocieerd met de dashiki – een losse tuniek, gedragen door mannen en vrouwen – werd bijgewerkt en gekleurd in lichtgevende pastels voor een meer eigentijdse uitstraling.
Vlisco en de toekomst
Sinds 2010 is het bedrijf in handen van een Britse investeringsmaatschappij. De laatste jaren waren niet gemakkelijk voor het bedrijf; een crisis in West-Afrika door lagere olieprijzen en de ebola-uitbraak deed de omzet dalen en goedkope imitaties uit China hielpen ook al niet. Sinds 2017 maakt het bedrijf weer winst en werkt men hard aan verder herstel.

Bruidsjurk, ontwerp van de Nigeriaanse mode-ontwerpster Toju Foyeh – foto Anna Nicholas.

Foto’s van Vlisco en het Philadelphia Museum of Art.

Trouwjurk van Vlisco-stof, gedecoreerd met kant.
Trouwjurk van Vlisco-stof, gedecoreerd met kant.
Toch al kleurrijk wordt de combinatie van meerdere stoffen in één kledingstuk bijna 'over the top'.
Toch al kleurrijk wordt de combinatie van meerdere stoffen in één kledingstuk bijna ‘over the top’.
Jurk met wijde mouwen uit 2017 van ontwerpster Lanre da Silva Ajayi.
Jurk met wijde mouwen uit 2017 van ontwerpster Lanre da Silva Ajayi.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Bògòlanfini, de ‘modderdoeken’ uit Mali

In Mali (West-Afrika) wordt een speciaal soort doeken gemaakt, bògòlanfini, van aan elkaar genaaide stroken handgeweven katoen, die vervolgens geverfd worden met een bijzondere techniek, waarbij gebruik wordt gemaakt van gefermenteerde modder. De bògòlanfini behoren de laatste decennia tot het populairste Afrikaanse textiel en een groot deel van de productie wordt dan ook geëxporteerd. Ondanks de groeiende vraag is de traditionele, arbeidsintensieve techniek behouden gebleven.

Leefgebied van de Bambara in Mali.
Leefgebied van de Bambara in Mali.
Traditie van een West-Afrikaans volk
De bògòlanfini (ook wel: bogolan) is een textiele traditie van de Bambara (ook wel Bamana of Banmana), een volk in West-Afrika, vooral in Mali, maar ook in Burkina Faso, Guinee en Senegal, met een eigen taal en cultuur. Van 1712 tot 1861 bestond er ook een Bambara Keizerrijk. Archeologische vondsten in deze regio hebben aangetoond dat de verfstoffen die gebruikt worden voor bògòlanfini al in de twaalfde eeuw bekend waren.
Op deze foto is nog goed te zien dat de bògòlanfini is vervaardigd van meerdere stroken stof.
Op deze foto is nog goed te zien dat de bògòlanfini is vervaardigd van meerdere stroken stof.
Maar wat is een bògòlanfini precies? Het is een katoenen lap, meestal zo’n één bij anderhalve meter groot, gedecoreerd met geometrische patronen in zwart of bruintinten op een lichte, naturelkleurige ondergrond. De betekenis in de taal van de Bambara is samengesteld uit bògò ‘aarde’ of ‘modder’, lan ‘met’ of ‘door middel van’ en fini ‘stof’. De lap wordt door mannen gedragen als hemd tijdens de jacht en door vrouwen als omslagdoek. Wat een bògòlanfini werkelijk onderscheidend maakt is de techniek waarmee deze geverfd wordt.
Wever (guessé dala) van de smalle stroken katoenen stof.
Wever (guessé dala) van de smalle stroken katoenen stof.
Mannen en vrouwen hebben ieder hun eigen taak
De katoen wordt traditioneel gesponnen met een spindel door vrouwen. De gesponnen katoen wordt door mannen in stroken van ongeveer 10-15 cm breed op een handweefgetouw geweven. De stroken worden dan aan elkaar gestikt tot lappen van ongeveer één bij anderhalve meter, tegenwoordig soms ook groter. De vrouwen zorgen vervolgens voor de decoratie, gebaseerd op eeuwenoude tradities waarbij de uiteindelijke doelstelling, bijvoorbeeld bescherming tijdens de jacht of het afweren van kwade geesten bij vrouweninitiatie, het leitmotiv vormt.
De katoenen lappen worden geverfd met modder, waardoor de bògòlanfini ook wel bekend staan als ‘mud cloths’. De lappen worden hiertoe eerst gewassen in gekookt water en vervolgens gedroogd. Dan wordt de stof ondergedompeld in een vloeistof die de bladeren van de inheemse Bogolon-boom bevat. Deze vloeistof kleurt de katoen donkergeel en maakt dat de stof de uiteindelijke kleurstof absorbeert. Het is een soort fixeermiddel.
De decoratie van bògòlanfini wordt traditioneel door vrouwen gedaan.
De decoratie van bògòlanfini wordt traditioneel door vrouwen gedaan.
Geverfd met gefermenteerde modder
Als kleurstof wordt een soort leem gebruikt die een hoog ijzergehalte heeft en die afkomstig is van de oever van plaatselijke rivieren. Deze leem heeft minstens een jaar in aardewerken potten staan fermenteren, waardoor deze een zwarte kleur heeft gekregen. De modder wordt met stokjes, riet of soms een borsteltje op de stof aangebracht. De modder reageert met het fixeer in de stof. Als de modder opgedroogd is wordt de stof gewassen en in de zon gedroogd. Om de kleur donkerder te maken wordt dit proces meerdere malen herhaald, waardoor het ook mogelijk is om met meerdere kleurschakeringen te werken, van lichtbruin tot zwart.
Als de kleur uiteindelijk de gewenste diepte heeft bereikt wordt de lap gewassen in een vloeistof die gierstzemelen en pinda’s bevat, waardoor de kleur gefixeerd wordt en op de niet-geverfde delen het geel van de eerste fixeer verdwijnt en de oorspronkelijke naturelkleur van het katoen weer te zien is. Na vier tot zeven dagen is de lap dan klaar.
Soms wordt de leem aangebracht met een borsteltje.
Soms wordt de leem aangebracht met een borsteltje.
Decoratie
De decoratie van de bògòlanfini is niet zomaar versiering, maar heeft een betekenis. Het zijn abstracte of semi-abstracte afbeeldingen van alledaags voorwerpen of elementen uit de natuur. De populairste afbeeldingen symboliseren belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Bambara of het succes van helden.
Ook de richting van de patronen is geen toeval; voor vrouwen is het patroon horizontaal, omdat de bògòlanfini om het lichaam wordt gewikkeld, terwijl van de lap voor mannen een hemd wordt gemaakt en de stof verticaal wordt gedragen en het patroon daarop wordt aangepast. Jagers geloven dat de patronen doordrongen zijn van ‘nyama’ en deze de jager tijdens de jacht zullen beschermen. Nyama staat voor energie of levenskracht.
Een moderne toepassing van bògòlanfini.
Een moderne toepassing van bògòlanfini.
Textiel met toekomst
Terwijl veel textieltradities langzaam uitsterven, maakt de bògòlanfini sinds de onafhankelijkheid van Mali (1960) juist een gestage opmars door. Nationaal is kleding van bògòlanfini vaak te zien bij overheidsbijeenkomsten. De bògòlanfini wordt tegenwoordig gezien als typisch Malinees in plaats van alleen maar van de Bambara.
Internationaal is de bògòlanfini bekend geworden door de in Mali geboren mode-ontwerper Chris Seydou (Seydou Nourou Doumbia). Opgeleid in Kati (Mali) en Abidjan (Ivoorkust), vertrok hij in 1971 naar Parijs en werkte daar onder andere voor Yves Saint-Laurent. Terug in Abidjan (1981) ging hij van bògòlanfini westerse kleding, zoals jasjes en minirokken, maken en vermarktte hij die in de VS en Europa. Ook westerse couturiers, zoals Oscar de la Renta, gebruikten de bògòlanfini of in ieder geval de typische decoratie daarvan in hun mode.
Behalve in mode komen we de bògòlanfini tegenwoordig ook in westerse interieurs tegen, omdat de stof en vooral de decoratie zo typisch Afrikaans of ‘etnografisch’ op ons over komt. In Mali wordt een groot deel van de productie door toeristen gekocht of geëxporteerd. De bògòlanfini is daarmee een blijvertje.
Boeken over bògòlanfini
Bogolanfini Mud Cloth (met cd-rom) door Sam Hilu, isbn 978-0764321870
African Mud Cloth. The Bogolanfini Art Tradition of Gneli Traore of Mali door Pascal James Imperato

bogolanfini-bogolanfini-mud-cloth-schiffer-books-sam-hilu-irwin-hersey-9780764321870bogolanfini-african-mud-cloth-the-bogolanfini-art-tradition-of-gneli-traore-of-mali

 

Bògòlanfini - Smithsonian National Museum.
Bògòlanfini – Smithsonian National Museum.
Kussens bekleed met bògòlanfini.
Kussens bekleed met bògòlanfini.

Verschillende voorbeelden van bògòlanfini van de Coopérative de Femmes à Djenné (Franstalige video).

Bògòlanfini in Djenné, Mali.
Bògòlanfini in Djenné, Mali.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Traditionele, indigo-geverfde stoffen uit Kano, Nigeria

Indigo - panorama over Kano
De Nigeriaanse stad Kano, gezien vanaf een heuvel.

De oude stad Kano in het noorden van Nigeria was ooit een belangrijke handelsstad waar de karavanen uit Noord-Afrika eindigden om hun inkopen te doen en deze weer dwars door de Sahara te vervoeren naar de door toearegs en berbers bevolkte gebieden. In de pre-industriële tijd was de productie van indigo-geverfde stoffen een van de belangrijkste bedrijvigheden van Kano en indigo-geverfde kleding werd in het gehele gebied van de Sahara gedragen.

Indigo - Kaart van Nigeria met Kano in het noorden
Kaart van Nigeria met Kano in het noorden.
Kano
Nog steeds is Kano een van de grootste steden van Nigeria met 1,2 miljoen inwoners. Het is het centrum van het islamitische deel van Nigeria en de laatste decennia politiek onrustig (er vonden in 2012 een aantal bomaanslagen plaats waarbij minstens honderd doden vielen). Het is een oude stad waar veel tradities bewaard bleven. Een deel van de oude, lemen ommuring is nog te zien. Noord-Nigeria wordt voornamelijk door Hausa bevolkt, die er lang geleden een aantal stadstaten stichtten, waaronder Kano.
Indigo
Al vijfhonderd jaar wordt er in Kano textiel geverfd met indigo, alhoewel vroeger deze techniek in veel meer plaatsen in West-Afrika voorkwam. Indigo is een kleurstof afkomstig van de indigo-plant (Indigofera tinctoria en Indigofera suffruticosa), een kleurstof die goed bestand is tegen wassen en slijtage. Traditioneel werd er daarom in Europa en Amerika werkkleding mee geverfd, nu bekend als jeans. Bijna overal ter wereld is indigo tegenwoordig vervangen door een chemische kleurstof.
Indigofera tinctoria de leverancier van de indigo-kleurstof
Indigofera tinctoria, de leverancier van de indigo-kleurstof.
Ook in Kano hebben de indigo-ververs veel concurrentie gekregen van industrieel vervaardigde kleding; in de koloniale tijd uit Europa en tegenwoordig goedkope geïmporteerde kleding uit China. Er zijn nu nog maar 150 indigo-putten in Kano en de laatste indigo-ververs overleven door twee markten: het toerisme en traditionele toepassingen, want bij belangrijke gelegenheden is traditionele indigo-kleding nog ‘verplicht’.
Techniek
De techniek van het indigo-verven is waarschijnlijk zo’n 500 jaar geleden geïntroduceerd door de Arabieren. Van Kano’s 150 verfputten in het atelier Kofor Mata (sinds 1898) zijn er nog een kleine vijftig in gebruik bij circa zestig indigo-ververs.
Indigo - Hausa mannen bij de indigo-verfputten in Kano
Hausa mannen bij de indigo-verfputten in Kano.
De putten zijn zo’n 4,5 meter diep en gevuld met een verfbad bestaande uit een combinatie van natuurlijke indigo, as van hout en kalium soda, die men twaalf dagen laat trekken. Tweemaal daags wordt deze mix zo’n 15 minuten stevig aangestampt met houten palen. Aan het eind worden resterende plantresten verwijderd en is de kleurstof klaar voor gebruik. De verfstof blijft zo’n jaar goed en kan aangevuld worden met organische stoffen, zoals een gele pulp van de zaden van een lokale boomsoort.
Indigo-verfputten in Kano, Noord-Nigeria
Indigo-verfputten in Kano, Nigeria.
De patronen in de stof worden gecreëerd met twee weglaattechnieken: afbinden en soms stiksels. Het afbinden wordt gedaan door knopen in de stof af te binden met concentrische cirkels. De blauwe kleur ontstaat doordat de indigo reageert met de lucht. Nadat de stof een tijd in de verfstof heeft gelegen wordt deze 30 – 45 seconden uit de verfstof gehaald en weer ondergedompeld. Dit wordt herhaald tot de stof de gewenste kleur blauw heeft bereikt.
Om lichtblauw te bereiken wordt de stof ongeveer anderhalf uur ondergedompeld en gelucht, navyblauw vergt ongeveer drie uur, licht-zwart circa vier uur en een intens donkerblauwe kleur wordt na zes uur bereikt. Indigo is een sterke kleurstof en heeft als voordeel dat het onverwarmd verwerkt kan worden. Het gebruik van een hechtmiddel is niet nodig.
Overleven
De indigoplant komt in bijna alle tropische gebieden veel voor en de traditie van indigo-verven is dan ook oorspronkelijk in grote delen van Afrika en Azië te vinden. De concurrentie van modern geproduceerde kleding heeft het traditionele indigo-verven echter geen goed gedaan.
De regering van Nigeria ondersteunt de indigo-productie omdat het aantrekkelijk is voor het toerisme, maar met een islamitische opstand gaande in naburige staten is promotie van het toerisme sowieso een hachelijke zaak. Het is daarom te hopen dat het gebruik van indigo-geverfde kleding door de eigen bevolking bij bijzondere gelegenheden deze mooie techniek in Kano in stand mag houden.
Indigo - Kofar Mata verfputten in Kano Noord-Nigeria - foto The Guardian
Kofar Mata verfputten in Kano met een voorbeeld van indigo-geverfde stof – foto The Guardian.

Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Ikat-weefsels van Sumba

Op het eiland Sumba, een van de Kleine Sunda-eilanden in Indonesië, wordt prachtig ikat-weefsel gemaakt. De eeuwenoude weeftraditie op dit eiland vindt men terug in de mythologie van Sumba. Tegenwoordig haalt de Cabrejou Foundation dit weefsel naar Nederland, om uit de opbrengsten van de verkoop op Sumba kleinschalige ontwikkelingsprojecten te steunen. In dit artikel gaan we wat dieper in op de weeftraditie van Sumba.

Sumba - liggingSumba is een van de Kleine Sunda-eilanden. Het behoort tot de ruigere gebieden in Indonesië, die door toeristen nog niet ontdekt zijn. Het eiland is relatief klein, nauwelijks een derde van Nederland, maar kent toch regionaal opvallende verschillen. Het oosten is droog, kaal, bekend om zijn paarden en beroemd om zijn kleurige weefsels. Het westen is groener en vruchtbaarder en de textiel die hier geproduceerd wordt heeft nooit een Hollandse kapstok of divan gesierd, doordat de weefsels minder kleurrijk zijn. Ondanks de verschillen beschouwen oost en west zich toch uitdrukkelijk als één volk, met een gezamenlijke geschiedenis, waarin wordt verteld hoe ooit een mythische voorouder, een python, het eiland heeft geweven.

Traditioneel dorp op Sumba

De symboliek van het weven op Sumba
Niet alleen in de Sumbanese mythes is het weven belangrijk, ook in het dagelijkse leven was en is de weefkunst een belangrijk onderdeel. Door de weefkunst verwierf Sumba internationale bekendheid, net als door haar paarden en sandelhout. Mede door haar schriftloze cultuur komen ideeën en waarden tot uitdrukking in weefsels. Als voorbeeld: baren en weven zijn traditioneel de belangrijkste taken van een Sumbanese vrouw. In beide gevallen creëert zij leven, zij plakt adem en naam, katoen en geest, aan elkaar. Jagen en doden zijn mannentaken, evenals het afwerken van de franje van een weefsel. Plakken en knippen, leven en dood, worden ook uitgebeeld in belangrijke mannendoeken. Het leven, de relatie tussen mensen en huizen, bevindt zich in het veilige middendeel van het doek. De dood, de jacht en de wildernis worden verbeeld in de randen van het weefsel.

Sumba - ikatweefsel

In Indonesië zijn twee belangrijke textieltradities: ikat en batik. Bij batik wordt een stof met was behandeld, zodat de delen die met was zijn bedekt bij het verven ongekleurd blijven. Dit is met name een veelvoorkomende techniek op Java. Op Sumba gebruikt men echter de ikattechniek. Dat wil zeggen dat voorafgaand aan het weven de draad geknoopt en geverfd wordt, en de geweven motieven geen duidelijke grenzen hebben – als bij batik. Op Oost-Sumba versiert men de stof met afbeeldingen van dieren en dergelijke, op West-Sumba met geometrische motieven, zoals die van de mata kari (het buffeloog) en de hura (vleesvork). Cabrejou Foundation werkt echter samen met een groep wevers van Oost-Sumba: de wevers van Waimarangu.

Een aantal stappen bij het maken van ikat-weefsel

Wat vaak vergeten wordt is het werk dat vooraf gaat aan het ‘eigenlijke’ weven. Want eerst moet er garen gekocht worden op de markt, neutrale witte draden. Met behulp van verfstoffen worden deze draden dan gekleurd. Dit gebeurt door de verf in water te koken en daarin de draden mee te laten koken. Wanneer dat gebeurd is wordt het garen in de zon te drogen gehangen en later opgerold. Een heel enkele keer wordt er een dynamo gebruikt om de draden op te rollen, meestal is het echter handwerk. Het voorbereidende werk met uitrollen en oprollen vergt hierdoor heel wat tijd.
Verschillende weeftechnieken
Ikat weven op een heupweefgetouwWanneer de gekleurde draden opgerold zijn kan het weven beginnen. Over het algemeen zijn er drie manieren.
De schering of ketting zijn de draden in het weefsel die als eerste opgespannen worden tussen twee punten, meestal in een weefraam. Dit weefraam kan vast zijn (beide zijden zijn met elkaar verbonden) of bestaan uit een gedeelte dat aan het lichaam wordt bevestigd en een ander gedeelte dat aan een vast punt (bijvoorbeeld een boom) vast zit. De wever zelf trekt de draden strak (een heupweefraam). De inslag zijn de draden die de wever vervolgens aanbrengt (weeft) tussen de opgespannen draden (schering) door.
Er zijn drie soorten ikats, afhankelijk van de methode waarbij alleen de schering, alleen de inslag of beide uit geverfde draden bestaat.
Schering-ikat
Sumba - staand weefraam met het patroon op de scheringDit is de eenvoudigste (en primitiefste) techniek waarbij alleen de schering is geverfd en de inslag effen is. Het patroon is al voor het weven zichtbaar. Bij deze soort ikat worden in verhouding veel scheringdraden dicht op elkaar gebruikt (daar staat immers het patroon op), waardoor een stugge stof ontstaat.
Inslag-ikat
Voortdurende aandacht van de wever is vereist bij deze techniek omdat het patroon tijdens het weven pas zichtbaar wordt. Alleen de inslag die de wever aanbrengt is geverfd, de opgespannen draden zijn effen van kleur. De stof is soepeler dan de schering-ikat.
Dubbele ikat
Dit is de moeilijkste techniek, omdat zowel schering als inslag voorzien zijn van een geverfd patroon. Deze ikat is het soepelst van de drie omdat er evenveel schering- als inslagdraden zijn per cm².
Over een ‘normale’ slendang (schouderdoek) doet een weefster gemiddeld een dag, maar daar is al het voorwerk dan niet bij meegerekend.
Weven voor een beter leven
Kussen van geometrisch ikatweefselTegenwoordig haalt Cabrejou Foundation een deel van deze rijke weeftraditie naar Nederland, in de vorm van geweven kussens uit Sumba. De kussens bevatten echter niet de eeuwenoude symbolen – zoals bijvoorbeeld de python, die op veel ander Sumbanees weefwerk wel te vinden is. Cabrejou Foundation heeft samen de wevers gekozen voor relatief neutrale motieven. De techniek is echter wel dezelfde als die men al eeuwen toepast.

 

Sumba - geometrisch ikatweefselCabrejou Foundation betaalt aan de wevers een eerlijke prijs voor hun weefsels, verzendt het naar Nederland en laat er hier kussens van maken. Deze worden verkocht via de website van Cabrejou en bij Veldkamp in Apeldoorn. De opbrengst hiervan wordt gebruikt om ontwikkelingsprojecten op Sumba te steunen, zoals een ziekenhuis in Melolo op Sumba. Op deze manier draagt deze eeuwenoude weeftraditie bij aan het welzijn van de plaatselijke bevolking.
Deze video geeft een beeld van het proces van afbinden, verven en weven van ikat op Sumba.

Internet
Meer informatie over de Cabrejou Foundation vindt u op hun website.
Over het weven van ikats op Sumba bestaat een DVD: The Ikats of Sumba, verkrijgbaar via www.how2dvd.co.uk.

Sumba - ikatweefsels hangen te koop

Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather