De rijkdom aan traditionele borduurstijlen in Marokko

Terwijl het meeste oorspronkelijke borduurwerk in veel landen van het platteland komt, is borduren in Marokko een stedelijke aangelegenheid. En wellicht denkt u bij mooi, traditioneel borduurwerk aan de Balkan, India of China, u zult versteld staan van de verfijndheid en rijkdom van het Marokkaanse borduren. Daarbij wordt er onderscheid gemaakt in zeven verschillende stijlen, genoemd naar de steden waar deze beoefend werden. Werden, want terwijl een eeuw geleden in bijvoorbeeld Fez nog meer dan 2000 borduurateliers bestonden, is het traditionele Marokkaanse borduren zo goed als verdwenen.

Culturele oorsprong
Marokkaans-joodse trouwjurkDe oorsprong van het Marokkaanse borduurwerk gaat waarschijnlijk terug tot de achtste eeuw en is beïnvloed door twee culturele stromingen: enerzijds de verfijndere Spaans-Moorse invloed uit Andalusië (Spanje en Marokko waren bijna duizend jaar cultureel nauw met elkaar verbonden) en anderzijds de eenvoudiger en meer oorspronkelijke cultuur van de inheemse stammen in Noord-Afrika, zoals de Berbers. Gedurende de eeuwen ontwikkelde de Spaans-Moorse stijl tot de ‘officiële’ Marokkaanse kunst, maar wel sterk beïnvloed door de volkskunst van de Berber-stammen. Deze Marokkaanse kunst is duidelijk een Arabisch / Islamitische kunst, met een sterke voorkeur voor florale en geometrische motieven. Gedurende de eeuwen is de borduurkunst daarnaast mede beïnvloed door joodse vluchtelingen uit Spanje en Turkse en Kaukasische vrouwen die in Marokkaanse harems waren beland.
Borduren van jongs af aan
Marokkaans meisje bezig aan een borduurwerk in de stijl van AzemmourHet borduren werd traditioneel uitgevoerd door vrouwen uit de hogere en middenklasse in de Marokkaanse steden. Van zeer jong af leerden meisjes borduren en werkten vaak jarenlang aan hun uitzet. Denkt u daarbij aan beddengoed, gordijnen, kussens en kleding. Met borduren onderscheidde je je maatschappelijk; vrouwen uit de hogere klasse versierden hun kleding met rijk borduurwerk en decoreerden hun huis met prachtig versierde kussen en gordijnen. Sinds de onafhankelijkheid van Frankrijk in 1956 is de westerse invloed in interieur en kleding echter steeds groter geworden en het traditionele borduurwerk geleidelijk zo goed als verdwenen.
Meisjes leerden het borduren niet van hun moeder, zoals elders vaak het geval was, maar bij een ma’allemat, een ervaren borduurkunstenares. Deze ma’allemat bezochten de rijkere meisjes thuis om les te geven, terwijl meisjes uit de lagere klassen les kregen in de ateliers. Het onderwijs in borduren was vaak gratis, maar een deel van de werkstukken werd eigendom van de ma’allemat, die ze doorverkocht.
Techniek en materiaal
Alhoewel de kruissteek sporadisch in delen van een borduurwerk voorkomt, bestaat het meeste Marokkaanse borduurwerk uit een oneindige hoeveelheid hele fijne platsteekjes en soms rijgsteekjes. Meestal werd er geborduurd met zuiver zijde. Aangezien de waarde van borduurwerk vaak werd bepaald door het gewicht aan zijde, werd er soms zelfs met vier draden tegelijk geborduurd. De zijde was meestal afkomstig uit India of Europa en werd ter plaatse door gespecialiseerde ateliers geverfd met natuurlijke grondstoffen. Kleuren op aniline-basis werden minder gebruikt, omdat deze sneller verbleekten bij wassen of blootstelling aan zonlicht.
Detail van een borduurwerk in de stijl van FezMeestal werd uit Europa geïmporteerde katoenen stof gebruikt, vaak ook linnen en een enkele keer zijde. Gewoonlijk werd het patroon globaal direct op de stof geschetst, waarna de vlakken werden ingevuld met geometrische patronen in hele kleine platsteekjes. Dit laatste werd uit het hoofd gedaan, dus zonder teltekeningen of iets dergelijks; de decoratie ontstond geleidelijk door de steekjes uit te tellen over twee tot vier weefseldraden. Wanneer u de foto’s bekijkt begrijpt u wel wat een ongelooflijke prestatie dat was.
Het werkstuk werd in de regel aan drie kanten vastgezet op een kussen; vanaf de vierde kant werd het werk tijdens het borduren opgelicht. Alleen in Fez gebruikte men een borduurframe. Tegenwoordig ziet men ook wel dat een borduurring wordt gebruikt.
Regionale kenmerken
Wie de borduurkunst van Marokko bestudeert, maakt als het ware een reis langs de Marokkaanse steden, welke alle hun zeer specifieke, eigen borduurstijl hebben. In totaal onderscheiden we zeven duidelijk verschillende borduurstijlen, die we hieronder zullen toelichten.

Kaart van Marokko

Tétouan
Tetouan - joods gewaadDeze plaats werd gesticht in het begin van de 14de eeuw. Na de val van het koninkrijk Granada in 1492 verplaatste de Spaans-Moorse cultuur zich vooral naar Tétouan, waardoor het de bijnaam van ‘Granada’s dochter’ kreeg. Deze cultuur werd later sterk beïnvloed door joodse en Turkse immigranten. De Andalusische vluchtelingen handhaafden in hun borduurwerk de Spaans-Moorse tradities, welke zelf weer van Koptische en Oriëntaalse komaf was. Een kleine gemeenschap van vluchtelingen uit Algiers bracht een Turks geïnspireerd borduurwerk met zich mee, die het borduurwerk van Tétouan eveneens heeft beïnvloed.
Kussenhoes uit TetouaneIn Tétouan werd over het algemeen op fijnere stoffen geborduurd dan elders in Marokko, zoals fijn geweven linnen en zijde. Deze stoffen waren meestal ivoor- of zandkleurig, soms zacht- of goudgeel. Dit borduurwerk is vrolijk en veelkleurig, waarbij de grotere designs in fellere kleuren wordt uitgevoerd en de secondaire elementen in zachtere tinten. Een uniek werkstuk voor Tétouan-borduurwerk is de tenchifa, een doek dat over een spiegel werd gehangen gedurende de wittebroodsweken, om het kwade oog af te weren.
Chechaouen
Borduurwerk uit Chechaouen: AridDit plaatsje, dat in 1471 gesticht werd, is van het begin af een toevluchtsoord van Andalusiërs geweest. Dit is duidelijk te zien in de middeleeuwse kasba, de huizen en een wijk met de naam Rif-el-Andalous. De laatste instroom van vluchtelingen uit Andalusië vond begin 17de eeuw plaats en bestond uit Spaanse moslims en joden. De invloed is overduidelijk wanneer men Spaans-Moors borduurwerk in de musea van Madrid en Barcelona vergelijkt met dat uit Chechaouen.
Borduurwerk uit Chechaouen werd met name gebruikt voor de decoratie van interieurstoffen. Een veelvoorkomend stuk is een soort loper voor op een kastje, met een symmetrisch patroon. Meestal werd er naturel of gebleekt linnen gebruikt, later meer katoen. Dit borduurwerk doet aan tapisserie denken; de stof is geheel met vierkante vlakjes zijde bedekt. Het kleurengamma van de borduurzijde is beperkt tot groen, blauw, geel en rood. Soms vinden we stukken waar gouddraad in is verwerkt; dit was het monopolie van de joodse bevolking van Chechaouen.

Marokko: stadsgezicht Fez

Fez
Borduurwerk van Fez uit de 19de eeuwDeze van oorsprong door hoofdzakelijk Berbers bewoonde stad, gesticht in het jaar 809, kreeg in de negende en tiende eeuw een grote toeloop van vluchtelingen uit Andalusië en Tunesië. De stad beleefde een grote bloei in de dertiende eeuw, die vele handelaren, kunstenaars en wetenschappers uit de wijde regio aantrok. Daarnaast had Fez de grootste joodse gemeenschap van Noord-Afrika, die harmonieus samenleefde met de islamitische bevolking.
Jonge vrouw in Fez bezig met borduurwerk op een borduurringDe meest voorkomende vorm van Fez -borduursel wordt terz del ghorza (puntsteek) genoemd, gebaseerd op een verticale, horizontale en diagonale rijgsteek, maar daarnaast komen ook andere steken voor. Fez borduurwerk wordt altijd uitgevoerd in één kleur zijde, meestal zwart, bruin of rood. Het werk wordt uitgevoerd op een laag borduurframe op ivoorkleurige of ongebleekte fijne katoen of linnen. Het is aftelbaar borduurwerk dat niet omkeerbaar is. Het borduurwerk wordt gebruikt om allerlei huishoudelijk linnen te decoreren: spreien, tafelkleden, kussens, gordijnen en kleding. Het borduursel is ongelooflijk gedetailleerd en de vervaardiging van een enkel stuk duurde soms jaren.

Borduurwerk uit Fez

Meknès
De plaats Meknès is meer dan duizend jaar oud en genoemd naar de Berberstam Meknassis. In het midden van de 14de eeuw vestigden zich een aantal Andalusische families zich in Meknès, voornamelijk afkomstig uit Cordoba en Sevilla . Zij hadden een belangrijke invloed op de handel en kunst in Meknès, onder andere op het gebied van mozaïek, houtbewerking en natuurlijk het borduurwerk.
Borduurwerk uit MeknesBorduurwerk uit Meknès is technisch en uiterlijk vergelijkbaar met dat van Salé en Fez, de dichtstbijzijnde andere plaatsen. Terz meknassi (onomkeerbaar aftelbaar borduurwerk) wordt gemaakt met een groot aantal kleuren: rood, geel, oranje, groen, bruin, zwart en soms blauw. Het wordt geborduurd op een uiterst fijne, roomkleurige mousseline. Echt aftelbaar borduurwerk op zulke fijne stof is niet mogelijk, dus de borduurster zal het moeten hebben van esthetisch inzicht en precisie. Opvallend is de invulling van grote vlakken met een ontelbaar aantal kleine stipjes in verschillende kleuren en regelmatige patronen.
Rabat
De hoofdstad van Marokko, Rabat, heeft in haar lange geschiedenis tijden van enorme rijkdom gekend, afgewisseld met betrekkelijke onbetekenendheid. In de 17de eeuw moedigde sultan Mulay Zaydan de als moedig en vechtlustig bekend staande Hornacheros uit de Spaanse provincie Badajos aan om zich in Rabat te vestigen. Zij verklaarden zich echter spoedig zelfstandig en werden de belangrijkste bevolkingsgroep in Rabat. Dit verklaart waarom de borduursters van deze stad hun techniek en inspiratie ontleenden aan hun Moorse voorouders en de Spaanse renaissance.

Borduurwerk uit Rabat: detail van een trouwgordijn

Het borduurwerk van Rabat valt in twee groepen te onderscheiden. Enerzijds het monochrome borduurwerk, uitgevoerd in een robuuste kleur, zoals rood, donkerblauw en geel, anderzijds de soort die uitgevoerd is in vele, contrasterende kleuren. Als ondergrond werd gebruikgemaakt van katoen of een witte of écrukleurige mousseline en soms op zijde. Waar bij het hele oude borduurwerk uit Rabat uit de decoraties nog vaag een sterk gestileerde, menselijke vorm is af te leiden, is het latere borduurwerk puur op plantaardige motieven gebaseerd. De meest gebruikte steek is de satijnsteek.

Groot borduurwerk uit Rabat

Salé
Borduurwerk uit SaléGesticht in de 12de eeuw en gelegen tegenover Rabat aan de monding van de Bou Regreg rivier, onderhield Salé nauwe handelscontacten met Venetië, Genua, Engeland en Nederland. De rijkdom van deze stad groeide verder met de komst van vluchtelingen uit Spanje in de 17de eeuw. De geschiedenis van de stad is terug te vinden in de diverse invloeden op het Salé borduurwerk.
Alhoewel het kleurgebruik in Salé borduurwerk overeenkomsten vertoont met dat van het nabijgelegen Rabat, is de techniek veel meer beïnvloed door dat van Chechaouen, met het gebruik van de rijgsteek, bouclé en kruissteek. Deurgordijnen werden in bouclé geborduurd, zodat het ontwerp aan beide zijden te zien was, terwijl op bijvoorbeeld kussens onomkeerbare technieken werden gebruikt. Ook in Salé vinden we zowel monochrome als veelkleurige motieven, maar dan in geometrische patronen, zoals vierkanten, diamanten, drie- en zeshoeken.
Azemmour
Van deze plaats aan de monding van een van Marokko’s grootste rivieren valt de oorsprong niet meer te traceren, maar het is waarschijnlijk dat Azemmour al in de tijd van Carthago bestond. Deze plaats heeft enige tijd nauwe banden met Portugal onderhouden en er heeft lange tijd een rijke, joodse gemeenschap bestaan, die inmiddels verdwenen is, maar die wel belangrijke invloed heeft gehad op het borduurwerk van Azemmour.

Borduurwerk uit Azemmour

Het borduurwerk van Azemmour is wezenlijk anders dan al het andere wat in Marokko wordt aangetroffen. Er werd gebruik gemaakt van stroken écru linnen, tussen de 10 en 50 cm breed en gebruikt als wanddecoratie en voor de afwerking van gordijnen en matrassen. Traditioneel werd het gemaakt door joodse vrouwen in rode en donkerblauwe zijde. De ondergrond is geheel bedekt met borduursel, zodat het eigenlijke patroon wordt gevormd door de niet geborduurde delen van de stof. Zeer ongebruikelijk voor Marokkaans en islamitische kunst zijn de figuratieve ontwerpen, zoals vogels en andere dieren. Deze uitgespaarde patronen worden dan omlijnd met zwart. In sommige opzichten doet het denken aan 16de eeuws borduurwerk uit Spanje en Italië.
Neergang en wedergeboorte
Marokkaanse geborduurde sandalenTerwijl borduurwerk vroeger een overheersend onderdeel van het Marokkaanse interieur was, is de laatste decennia de smaak dusdanig veranderd en verwesterd, dat men nog maar zelden een stuk borduurwerk in een Marokkaans huis zal tegenkomen. Ditzelfde geldt natuurlijk voor kleding; de rijk geborduurde traditionele kleding, met name van de rijkere bevolkingslaag, bestaat zo goed als niet meer. Daarnaast is het tijdrovende met de hand borduren ook nog eens vervangen door de borduurmachine.
Veel antiek borduurwerk heeft zijn weg gevonden naar Europese en Amerikaanse verzamelaars, zodat het in Marokko zeldzaam is geworden. Het goede nieuws is dat de belangstelling van verzamelaars en toeristen het vervaardigen van traditioneel Marokkaans borduurwerk weer commercieel interessant heeft gemaakt. Voor deze groep wordt in kleine ateliers tegenwoordig weer fraai, traditioneel borduurwerk gemaakt, maar de tijden dat in Fez meer dan 2000 borduurateliers floreerden zullen niet meer terugkeren.
Meer informatie
Boeken
Moroccan Textile Embroidery door Isabelle Denamur
Les Broderies Marocaines door Jean-Pierre Bernes
Broderies Marocaines door Marie-france Vivier
The Fabric of Moroccan Life door Niloo Imami Paydar

Internet
Boutique Majid, met veel afbeeldingen van antiek Marokkaans borduurwerk.

Groot borduurwerk in de stijl van Chechaouen

Aantal keren gelezen: 28607.

Deel dit artikel
FacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwitterredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *