Nederlandse stoffen bepalen het West-Afrikaanse straatbeeld

Stoffen van Vlisco uit Helmond internationaal bekend als ‘Dutch wax fabrics’

Bij iedere opname van een West- of Centraal-Afrikaanse straat, plein of markt valt ons meteen de rijk gekleurde kleding in opvallende patronen op, die we al snel als ‘typisch Afrikaans’ kenmerken. De meeste mensen realiseren zich niet dat een groot deel van de kleurrijke stoffen, waar deze kleding van gemaakt is, afkomstig is van de Nederlandse producent Vlisco uit Helmond. Vlisco uit Helmond? Ja, alhoewel Vlisco in Nederland of Europa nauwelijks een markt heeft, kent iedereen in West- en Centraal-Afrika dit merk. Al tientallen jaren worden bij uitstek deze stoffen gebruikt om de sensationele Afrikaanse kleding te maken waar de kleuren vanaf spatten.

Een goed overzicht van de verscheidenheid in kleuren en patronen van de Vlisco-stoffen.
Een goed overzicht van de verscheidenheid in kleuren en patronen van de Vlisco-stoffen.
Vlisco, sinds 1846
Van oorsprong opgericht door Jan Willem Sutorius, een Duitse emigrant, nam in 1846 Pieter Fentener van Vlissingen de fabriek over en concentreerde zich op de export van katoenen, op batik geïnspireerde stoffen naar Nederlands-Indië. De fabriek wist de lokale, handgemaakte batikstoffen goed te imiteren, mede doordat men machinaal een craquelé-effect wist te creëren, dat zo kenmerkend is voor batik.
Oude foto van kleding van Vlisco-stoffen uit 1954 - foto Seydou Keïta.
Oude foto van kleding van Vlisco-stoffen uit 1954 – foto Seydou Keïta.
Afrikaanse KNIL-soldaten die, nadat ze afzwaaiden in Nederlands-Indië, terugkeerden naar hun vaderland Ghana, namen wat lappen stof mee, die daar zeer in de smaak vielen. Doordat de koloniale overheid in Indië de lokale producenten beschermden tegen de Nederlandse industriële productie, vond Vlisco in Afrika vanaf 1876 een belangrijke nieuwe exportmarkt en ging daarna snel, vaak in samenwerking met lokale handelaren, speciaal voor de Afrikaanse markt stoffen ontwerpen.
In oorsprong werd de katoenen stof met handstempels van een patroon voorzien. In 1906 kocht Vlisco een wasdrukmachine, waardoor de stoffen veel goedkoper gemaakt konden worden. De bedrukte patronen werden nog tot 1993 met handstempels nabewerkt, waardoor iedere lap stof een uniek karakter had. Na 1993 worden de stoffen geheel machinaal gemaakt. De naam ‘Vlisco’ werd overigens pas in 1970 ingevoerd en is een afkorting van Fentener van Vlissingen & Co. Sinds 2006 heeft Vlisco ook eigen winkels en produceert het ook mode en accessoires. De stoffen zijn internationaal bekend onder de noemer ‘Dutch wax fabrics’.
Voorbeelden van kleding door Afrikaanse ontwerpers, uitgevoerd in Vlisco-stoffen.
Voorbeelden van kleding door Afrikaanse ontwerpers, uitgevoerd in Vlisco-stoffen.
De rol van Vlisco in Afrika
De wasbedrukte stoffen zijn lang verbonden aan Centraal- en West-Afrika en hebben een verrassende geschiedenis. Veel van deze patronen vertellen verhalen en beelden die Afrika’s verleden weerspiegelen en de toekomst verbeelden. Op de foto’s bij dit artikel ziet u het grensoverschrijdende karakter van Vlisco met zijn klassieke ontwerpen. Deze klassiekers worden regelmatig vernieuwd en daarnaast komen er nieuwe eigentijdse patronen bij. Mode-ontwerpers in West-Afrika en andere delen van de wereld gebruiken de Vlisco-stoffen tegenwoordig voor opvallend levendige mode en accessoires.
Vlisco - Het Happy Family-patroon.
Vlisco – Het Happy Family-patroon.
Wanneer een stof de fabriek verlaat wordt deze in het algemeen slechts aangeduid met een voorraadnummer. De vrouwen die er in handelen in de openluchtmarkten in Afrikaanse steden en hun klanten geven de patronen namen die geïnspireerd zijn door de actualiteit, politiek, religie en materiële cultuur. Dergelijke patronen verwerven maatschappelijke betekenis, status en waarde en worden cultureel geassimileerd in de Afrikaanse samenleving. Ontwerpen kunnen vele interpretaties hebben, afhankelijk van waar ze worden gebruikt.
Het Alfabet-patroon staat symbool voor onderwijs.
Het Alfabet-patroon staat symbool voor onderwijs.
Patronen met een betekenis
Een van de klassieke patronen is onder andere het ‘Happy Family-ei-motief’, dat een beeld van een kip, omringd door haar kuikens en aanstaande kuikens (eieren) omvat, als verwijzingen op het belang van het gezin. Het ‘Gevallen Boom-patroon’ fungeert als een visuele vervanger voor een spreekwoord dat eenheid en kracht weergeeft in Ghana. Het ‘Alphabet-ontwerp’ symboliseert de waarde die Afrikanen leggen op onderwijs, en ‘Zwaluwen’, een symbool van geluk, verwijst naar de vergankelijkheid van rijkdom. Het klassieke Zwaluwen-patroon werd gedragen door stewardessen van Air Afrique in de jaren ’70. Het bijzondere patroon is geherinterpreteerd en staat nu symbool voor de globalisering.
Het Zwaluwen-patroon werd in de jaren 70 gebruikt door Air Afrique voor de kleding van het kabinepersoneel.
Het Zwaluwen-patroon werd in de jaren 70 gebruikt door Air Afrique voor de kleding van het kabinepersoneel.
Het ‘Oog-patroon’, een van de langstlopende Europese ontwerpen voor de Afrikaanse markt, bestaat in meerdere varianten en kleuren. Het oorspronkelijke ontwerp van 1904 door de Haarlemse Katoenmaatschappij werd geïnspireerd door de Egyptische god Horus, een symbool van bescherming, koninklijke macht en een goede gezondheid. Sommige van de oog-patronen waren bedoeld om in stilte de interesse in een huwelijkskandidaat te communiceren. In Nigeria wordt het originele patroon ‘ogen’ genoemd, in Ivoorkust heet het ‘Bull’s Eye’ en wordt het gedragen door een vrouw die bij een man wil opvallen. In Ivoorkust drukt het klassieke ‘Jumping Horse-patroon’ rivaliteit tussen bijvrouwen uit. Igbo-vrouwen in Nigeria gebruiken dit ontwerp om de eenheid van de familie uit te dragen tijdens de jaarlijkse vrouwenbijeenkomst.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Behalve dat de stoffen heel kleurrijk zijn, bevatten ze soms details die je pas bij een tweede blik ziet.
Geliefd bij Afrikaanse mode-ontwerpers
Een van Nigeria’s meest vooraanstaande modeontwerpers, Lanre da Silva Ajayi, die bekend staat om haar ultra-vrouwelijke ontwerpen en elegante gebruik van prints, heeft samengewerkt met Vlisco bij tal van projecten, waaronder een galajurk. Dit ensemble van de ontwerpster wordt gemaakt in een beperkte oplage met een glinsterende gouden opdruk en versierd met de voor de ontwerpster kenmerkende kralen en pailletten.
Eigenaar en creatief directeur Araba Stephens Akompi van het Ghanese modehuis Stylista heeft patronen met een Spaanse waaier herleid tot een flamenco-stijl jurk met een typisch Afrikaanse twist. Stylista ziet deze galajurk als een evolutie van de traditionele Ghanese blouse met bijpassende rok.
De Vlisco-stoffen passen zich aan de lokale smaak aan in de verschillende Afrikaanse landen.
De Vlisco-stoffen passen zich aan de lokale smaak aan in de verschillende Afrikaanse landen.
Ontwerpen van Inge van Lierop.
Ontwerpen van Inge van Lierop.
Nederlandse mode-ontwerpen voor Afrika
Lange tijd werd de distributie van Vlisco-stoffen in Afrika verzorgd door een dochterbedrijf van Unilever. Aan het eind van de vorige eeuw heeft Vlisco deze distributie overgenomen. Vlisco ontwerpt nu ook zelf kleding voor de Afrikaanse markt voor marketingdoeleinden. Chef-modeontwerpster van Vlisco Inge van Lierop is al sinds 2008 verantwoordelijk voor het vertalen van elk seizoensgebonden concept in stijlvolle ensembles. Een strapless, tweedelige trouwjurk, gemaakt van twee kleurencombinaties van hetzelfde patroon, is versierd met kralen, zoals de sluier, die werd geborduurd in India. Een opnieuw vormgegeven mini-jurk, gemaakt in de late jaren ’60-stijl, is een eerbetoon aan die tijd, toen het ontwerp voor het eerst populair werd. Het klassieke ‘Angelina-patroon’, geassocieerd met de dashiki – een losse tuniek, gedragen door mannen en vrouwen – werd bijgewerkt en gekleurd in lichtgevende pastels voor een meer eigentijdse uitstraling.
Vlisco en de toekomst
Sinds 2010 is het bedrijf in handen van een Britse investeringsmaatschappij. De laatste jaren waren niet gemakkelijk voor het bedrijf; een crisis in West-Afrika door lagere olieprijzen en de ebola-uitbraak deed de omzet dalen en goedkope imitaties uit China hielpen ook al niet. Sinds 2017 maakt het bedrijf weer winst en werkt men hard aan verder herstel.

Bruidsjurk, ontwerp van de Nigeriaanse mode-ontwerpster Toju Foyeh – foto Anna Nicholas.

Foto’s van Vlisco en het Philadelphia Museum of Art.

Trouwjurk van Vlisco-stof, gedecoreerd met kant.
Trouwjurk van Vlisco-stof, gedecoreerd met kant.
Toch al kleurrijk wordt de combinatie van meerdere stoffen in één kledingstuk bijna 'over the top'.
Toch al kleurrijk wordt de combinatie van meerdere stoffen in één kledingstuk bijna ‘over the top’.
Jurk met wijde mouwen uit 2017 van ontwerpster Lanre da Silva Ajayi.
Jurk met wijde mouwen uit 2017 van ontwerpster Lanre da Silva Ajayi.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Gebreid en gehaakt voedsel: zeker geen ‘fast food’

Gebreid eten is nuttig noch kunstzinnig, maar verwarrend en vooral erg leuk

Van alle textieltechnieken is breien en haken bij uitstek een vorm van ‘toegepaste kunst’, in de zin dat het meeste wat gebreid en gehaakt wordt een gebruiksnut heeft, vooral als kleding, terwijl bij veel andere textielvormen juist de kunstvorm, het decoratieve element, prevaleert. In dit artikel besteden we aandacht aan brei- en haakwerk dat niet nuttig, en eigenlijk ook niet kunstzinnig is; gebreide etenswaren zijn met name humoristisch en zetten ons op het verkeerde been.

Uitgebreid assortiment gehaakte snacks door de Nederlandse beeldend kunstenaar Joyce Overheul.
Uitgebreid assortiment gehaakte snacks door de Nederlandse beeldend kunstenaar Joyce Overheul.
Een chocoladetaart gebreid door Bonnie Burton.
Een chocoladetaart gebreid door Bonnie Burton.
De laatste jaren hebben diverse ontwerpsters eten als inspiratiebron voor hun brei- en haakontwerpen gebruikt. Daarbij kan het om een complete gebreide maaltijd gaan, individuele gerechten, de basisingrediënten (groente, fruit en vlees) of zelfs verpakt voedsel, zoals het gebreide potje Nutella of een flesje cola.
Is het kunst?
Bij moderne kunst wordt nog wel eens de vraag gesteld of iets echt kunst is of meer een grapje of een toepassing die vooral dient om een reactie bij de toeschouwer uit te lokken. Een ieder moet daar per geval maar zelf een antwoord op geven. Ik ben nog geen tentoonstellingen van gebreid voedsel tegengekomen in de grote musea, maar gespecialiseerde galleries (en een enkele keer een restaurant!) hebben al tentoonstellingen georganiseerd van gebreid of gehaakt voedsel.
Best nog een uitdaging om zo'n potje Nutella na te breien.
Best nog een uitdaging om zo’n potje Nutella na te breien.
Met name van Engelse ontwerpers (Engeland is toch bij uitstek een land met een goed gevoel voor humor) hebben collecties van gebreid en/of gehaakt voedsel gecreëerd. Daarnaast kwam ik ook Amerikaanse, Duitse en ook een Nederlandse ontwerpster tegen die met dit onderwerp aan de slag zijn gegaan. In dit artikel vermeld ik een paar toonaangevende ontwerpers op dit gebied en laat vooral hun werk zien, ter inspiratie en vermaak.
Een typisch Engels ontbijt: bonen met tomatensaus op toast door Jessica Dance voor Stylist Magazine - foto David Sykes.
Een typisch Engels ontbijt: bonen met tomatensaus op toast door Jessica Dance voor Stylist Magazine – foto David Sykes.
Een gebreide BigMac en french fries door Jessica Dance - foto David Sykes.
Een gebreide BigMac en french fries door Jessica Dance – foto David Sykes.
Jessica Dance
De Engelse ontwerpster Jessica Dance is een textielkunstenares en modelmaker die zich specialiseert in het creëren van tactiele, handgemaakte modellen en rekwisieten. Haar werk is te vinden in de wereld van kunst, reclame, redactie en installaties.
De installaties, perfect gefotografeerd door David Sykes, geven in eerste instantie de indruk van een echte maaltijd. Alle ‘gerechten’ zijn heel precies met de hand door Dance zelf gemaakt en uitgevoerd in lamswol. Elke foto brengt een herinnering aan een lekker, huisgemaakt ontbijt of diner tot leven; je kunt het bijna ruiken. Meer werk van Dance vindt u op haar website.
Gebreide groenten door het Letse duo MappleApple.
Gebreide groenten door het Letse duo MappleApple.
MapleApple
Terwijl Dance zich specialiseert in bereide gerechten, bestaan de werkstukken van een moeder en dochter uit Letland, werkend onder de naam MapleApple, juist uit de basis: groente en fruit. Ze breien hun werkstukken van wol- en acrylgaren en verkopen zowel de werkstukken als de patronen via internet, per stuk of als set.
Vleeswaren door Clemence Joly, The Wool Butchery.
Vleeswaren door Clemence Joly, The Wool Butchery.
Varkenskop door Clemence Joly, The Wool Butchery.
Varkenskop door Clemence Joly, The Wool Butchery.
Clemence Joly
De Franse ontwerpster Clemence Joly specialiseert zich in dat andere basisingrediënt van veel maaltijden: vlees. Haar ontwerpen zijn geïnspireerd op Franse vleesspecialiteiten. Worstjes, biefstukken, kippenpoten en zelfs een varkenskop maken alle deel uit van The Wool Butchery (de Wolslager) lijn. Haar vlezig haakwerk werd tentoongesteld in de Fabrications Gallery in Broadway Market in London.
Joly ontwierp de Wool Butchery nog voordat zij afstudeerde aan de vooraanstaande Central Saint Martins College of Arts & Design in London. Eten blijft haar fascineren en heeft haar geïnspireerd tot creaties zoals gehaakte sandwiches, eieren, patates frites en zelfs sushi. Meer van haar haakwerk is te zien op haar website.
Gebreide snacks van Susie Johns.
Gebreide snacks van Susie Johns.
Susie Johns
De Engelse ontwerpster Susie Johns is actief in veel (ook niet-textiele) technieken en ontwerpt, schrijft artikelen, geeft les en heeft een hele serie van boekjes met ontwerpen van gebreide etenswaren en gerechten uitgebracht in de serie ‘20 to Make’ van de Engelse uitgever Search Press.
Bonnie Burton
De Amerikaanse Bonnie Burton is een in San Francisco wonende auteur, journaliste, comédienne en actrice. Zij is mede-eigenaresse van de breiwinkel Colorful Stitches en heeft verschillende kunst- en handwerkboeken gepubliceerd. Zij heeft ook een eigen weblog.
Gebreide kreeft door Bonnie Burton - foto Colorful Stitches.
Gebreide kreeft door Bonnie Burton – foto Colorful Stitches.
In dit artikel ziet u wat voorbeelden van smaakvol brei- en haakwerk. Op het internet is nog veel meer te vinden, inclusief uitgebreide ontwerpen met instructies. Wij wensen u smakelijk breien en haken toe.

Bovenste foto: Installatie Breakfast Buffet voor de tentoonsteliing Wool BB, Jessica Dance – foto David Sykes.

Gehaakte rode mul met doperwten en frites door Kate Jenkins. De pailletten maken de vis nog realistischer.
Gehaakte rode mul met doperwten en frites door Kate Jenkins. De pailletten maken de vis nog realistischer.
Een uitgebreid ontbijt met o.a. pannenkoeken, uitsmijter en worstjes - foto Colorful Stitches.
Een uitgebreid ontbijt met o.a. pannenkoeken, uitsmijter en worstjes – foto Colorful Stitches.
Gewoon eens kijken hoe mensen reageren op zo'n achteloos achtergelaten gebreide banaan.
Gewoon eens kijken hoe mensen reageren op zo’n achteloos achtergelaten gebreide banaan.
Een complete groente-oogst maar niet uit de groentetuin - foto The Yarn Loop.
Een complete groente-oogst maar niet uit de groentetuin – foto The Yarn Loop.
Een gebreid kaasassortiment door Jessica Dance - foto David Sykes.
Een gebreid kaasassortiment door Jessica Dance – foto David Sykes.
Gebreide lente-uien door MappleApple, een moeder en dochter uit Letland.
Gebreide lente-uien door MappleApple, een moeder en dochter uit Letland.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Bògòlanfini, de ‘modderdoeken’ uit Mali

In Mali (West-Afrika) wordt een speciaal soort doeken gemaakt, bògòlanfini, van aan elkaar genaaide stroken handgeweven katoen, die vervolgens geverfd worden met een bijzondere techniek, waarbij gebruik wordt gemaakt van gefermenteerde modder. De bògòlanfini behoren de laatste decennia tot het populairste Afrikaanse textiel en een groot deel van de productie wordt dan ook geëxporteerd. Ondanks de groeiende vraag is de traditionele, arbeidsintensieve techniek behouden gebleven.

Leefgebied van de Bambara in Mali.
Leefgebied van de Bambara in Mali.
Traditie van een West-Afrikaans volk
De bògòlanfini (ook wel: bogolan) is een textiele traditie van de Bambara (ook wel Bamana of Banmana), een volk in West-Afrika, vooral in Mali, maar ook in Burkina Faso, Guinee en Senegal, met een eigen taal en cultuur. Van 1712 tot 1861 bestond er ook een Bambara Keizerrijk. Archeologische vondsten in deze regio hebben aangetoond dat de verfstoffen die gebruikt worden voor bògòlanfini al in de twaalfde eeuw bekend waren.
Op deze foto is nog goed te zien dat de bògòlanfini is vervaardigd van meerdere stroken stof.
Op deze foto is nog goed te zien dat de bògòlanfini is vervaardigd van meerdere stroken stof.
Maar wat is een bògòlanfini precies? Het is een katoenen lap, meestal zo’n één bij anderhalve meter groot, gedecoreerd met geometrische patronen in zwart of bruintinten op een lichte, naturelkleurige ondergrond. De betekenis in de taal van de Bambara is samengesteld uit bògò ‘aarde’ of ‘modder’, lan ‘met’ of ‘door middel van’ en fini ‘stof’. De lap wordt door mannen gedragen als hemd tijdens de jacht en door vrouwen als omslagdoek. Wat een bògòlanfini werkelijk onderscheidend maakt is de techniek waarmee deze geverfd wordt.
Wever (guessé dala) van de smalle stroken katoenen stof.
Wever (guessé dala) van de smalle stroken katoenen stof.
Mannen en vrouwen hebben ieder hun eigen taak
De katoen wordt traditioneel gesponnen met een spindel door vrouwen. De gesponnen katoen wordt door mannen in stroken van ongeveer 10-15 cm breed op een handweefgetouw geweven. De stroken worden dan aan elkaar gestikt tot lappen van ongeveer één bij anderhalve meter, tegenwoordig soms ook groter. De vrouwen zorgen vervolgens voor de decoratie, gebaseerd op eeuwenoude tradities waarbij de uiteindelijke doelstelling, bijvoorbeeld bescherming tijdens de jacht of het afweren van kwade geesten bij vrouweninitiatie, het leitmotiv vormt.
De katoenen lappen worden geverfd met modder, waardoor de bògòlanfini ook wel bekend staan als ‘mud cloths’. De lappen worden hiertoe eerst gewassen in gekookt water en vervolgens gedroogd. Dan wordt de stof ondergedompeld in een vloeistof die de bladeren van de inheemse Bogolon-boom bevat. Deze vloeistof kleurt de katoen donkergeel en maakt dat de stof de uiteindelijke kleurstof absorbeert. Het is een soort fixeermiddel.
De decoratie van bògòlanfini wordt traditioneel door vrouwen gedaan.
De decoratie van bògòlanfini wordt traditioneel door vrouwen gedaan.
Geverfd met gefermenteerde modder
Als kleurstof wordt een soort leem gebruikt die een hoog ijzergehalte heeft en die afkomstig is van de oever van plaatselijke rivieren. Deze leem heeft minstens een jaar in aardewerken potten staan fermenteren, waardoor deze een zwarte kleur heeft gekregen. De modder wordt met stokjes, riet of soms een borsteltje op de stof aangebracht. De modder reageert met het fixeer in de stof. Als de modder opgedroogd is wordt de stof gewassen en in de zon gedroogd. Om de kleur donkerder te maken wordt dit proces meerdere malen herhaald, waardoor het ook mogelijk is om met meerdere kleurschakeringen te werken, van lichtbruin tot zwart.
Als de kleur uiteindelijk de gewenste diepte heeft bereikt wordt de lap gewassen in een vloeistof die gierstzemelen en pinda’s bevat, waardoor de kleur gefixeerd wordt en op de niet-geverfde delen het geel van de eerste fixeer verdwijnt en de oorspronkelijke naturelkleur van het katoen weer te zien is. Na vier tot zeven dagen is de lap dan klaar.
Soms wordt de leem aangebracht met een borsteltje.
Soms wordt de leem aangebracht met een borsteltje.
Decoratie
De decoratie van de bògòlanfini is niet zomaar versiering, maar heeft een betekenis. Het zijn abstracte of semi-abstracte afbeeldingen van alledaags voorwerpen of elementen uit de natuur. De populairste afbeeldingen symboliseren belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Bambara of het succes van helden.
Ook de richting van de patronen is geen toeval; voor vrouwen is het patroon horizontaal, omdat de bògòlanfini om het lichaam wordt gewikkeld, terwijl van de lap voor mannen een hemd wordt gemaakt en de stof verticaal wordt gedragen en het patroon daarop wordt aangepast. Jagers geloven dat de patronen doordrongen zijn van ‘nyama’ en deze de jager tijdens de jacht zullen beschermen. Nyama staat voor energie of levenskracht.
Een moderne toepassing van bògòlanfini.
Een moderne toepassing van bògòlanfini.
Textiel met toekomst
Terwijl veel textieltradities langzaam uitsterven, maakt de bògòlanfini sinds de onafhankelijkheid van Mali (1960) juist een gestage opmars door. Nationaal is kleding van bògòlanfini vaak te zien bij overheidsbijeenkomsten. De bògòlanfini wordt tegenwoordig gezien als typisch Malinees in plaats van alleen maar van de Bambara.
Internationaal is de bògòlanfini bekend geworden door de in Mali geboren mode-ontwerper Chris Seydou (Seydou Nourou Doumbia). Opgeleid in Kati (Mali) en Abidjan (Ivoorkust), vertrok hij in 1971 naar Parijs en werkte daar onder andere voor Yves Saint-Laurent. Terug in Abidjan (1981) ging hij van bògòlanfini westerse kleding, zoals jasjes en minirokken, maken en vermarktte hij die in de VS en Europa. Ook westerse couturiers, zoals Oscar de la Renta, gebruikten de bògòlanfini of in ieder geval de typische decoratie daarvan in hun mode.
Behalve in mode komen we de bògòlanfini tegenwoordig ook in westerse interieurs tegen, omdat de stof en vooral de decoratie zo typisch Afrikaans of ‘etnografisch’ op ons over komt. In Mali wordt een groot deel van de productie door toeristen gekocht of geëxporteerd. De bògòlanfini is daarmee een blijvertje.
Boeken over bògòlanfini
Bogolanfini Mud Cloth (met cd-rom) door Sam Hilu, isbn 978-0764321870
African Mud Cloth. The Bogolanfini Art Tradition of Gneli Traore of Mali door Pascal James Imperato

bogolanfini-bogolanfini-mud-cloth-schiffer-books-sam-hilu-irwin-hersey-9780764321870bogolanfini-african-mud-cloth-the-bogolanfini-art-tradition-of-gneli-traore-of-mali

 

Bògòlanfini - Smithsonian National Museum.
Bògòlanfini – Smithsonian National Museum.
Kussens bekleed met bògòlanfini.
Kussens bekleed met bògòlanfini.

Verschillende voorbeelden van bògòlanfini van de Coopérative de Femmes à Djenné (Franstalige video).

Bògòlanfini in Djenné, Mali.
Bògòlanfini in Djenné, Mali.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather

Opus anglicanum, het mooiste borduurwerk voor kerk en koningen

In 2017 vond in het Londense Victoria & Albert Museum een grote tentoonstelling plaats over opus anglicanum, middeleeuws Engels borduurwerk uit de 12de tot 14de eeuw. Een mooie gelegenheid om wat meer te schrijven over dit rijke borduurwerk, waarmee onder andere kerkelijke en koninklijke kleding werd versierd.

Detail van een antependium, Engels, 1315-1335.
Detail van een antependium, Engels, 1315-1335.
Er is niet veel over
Kledingstukken in opus anglicanum (Latijn voor ‘Engels werk’) zijn zeldzaam; wat er nog over is zijn meestal kerkelijke kledingstukken, omdat bisschoppen vaak in rijke kleding werden begraven. Eeuwen later vond men, bij de opening van hun graven, nog goed bewaarde kledingstukken met opus anglicanum. Sommige stukken werden verborgen door Engelse katholieke families toen veel vernietigd werd tijdens de Reformatie. Delen van kazuifels en koorkappen zijn soms bewaard gebleven omdat ze in stukken werden geknipt en een andere toepassing kregen, bijvoorbeeld in een antependium (altaarkleed) of als boekomslag.
Paus Innocentius IV (1195 – 1254) was een groot verzamelaar van kerkelijke kledingstukken in opus anglicanum. Een Vaticaanse inventarislijst uit 1295 vermeldt 113 stukken in opus anglicanum.
Wereldse toepassingen van opus anglicanum zijn helemaal zeldzaam; het werd eenvoudigweg afgedragen en weggegooid. Opus anglicanum werd nogal eens als diplomatieke gift geschonken en raakte zo verspreid over Europa.
Opus anglicanum - Borduurwerk van luipaarden, gemaakt voor Edward III van Engeland - Museum van Cluny, Nationaal Museum van de Middeleeuwen, Parijs.
Opus anglicanum – Borduurwerk van luipaarden, gemaakt voor Edward III van Engeland – Museum van Cluny, Nationaal Museum van de Middeleeuwen, Parijs.
Wat is opus anglicanum?
Opus anglicanum is rijk Engels borduurwerk in glanzende zijde, goud- en zilverdraad op een ondergrond van fijn linnen en fluweel. Met het borduurwerk werden vlakken en lijnen gecreëerd die uiteindelijk afbeeldingen vormen. Door het gebruik van vuldraden onder het goud- en zilverdraad ontstaat een reliëfrijk werk, dat door het glanzende zijde-, goud- en zilverdraad een extra effect krijgt. De afbeeldingen bestaat voor de kerkelijke kleding natuurlijk uit bijbelse taferelen, voor het wereldlijke werk ook uit dierlijke, florale en heraldieke motieven.
Detail van de Syon Cope, 1310-1320 - Victoria & Albert Museum, London.
Detail van de Syon Cope, 1310-1320 – Victoria & Albert Museum, London.
Techniek
Eigenlijk bestaat opus anglicanum uit twee technieken: stiksteken waarmee met zijden garen lijntjes worden geborduurd, zowel als vlakvulling als om contouren aan te geven, en het opnaaien van goud- en zilverdraad over dikke draden katoen, zodat deze vlakken enigszins een reliëf vormen. Als ondergrond wordt een fijne, dichtgeweven linnen gebruikt. Dit werd gespannen op een borduurraam om het borduren te vergemakkelijken.
Lijntjes van stiksteken
De stiksteken voor de lijntjes worden geborduurd met een glanzende, ongetwijnde (gedraaide) zijde garen die een mooie glans geeft, kenmerkend voor opus anglicanum. De meer voorkomende getwijnde borduurgaren glanst veel minder, ook omdat deze garen vaak van een kortere vezel wordt vervaardigd.
Engel, detail van een kazuivel, Engels, 15de eeuw - Metropolitan Museum of Art, New York.
Engel, detail van een kazuivel, Engels, 15de eeuw – Metropolitan Museum of Art, New York.
De lijntjes van stiksteken worden gebruikt om de contouren van de afbeeldingen aan te geven en om kleurvlakken aan te brengen op het naturel gekleurde linnen, bijvoorbeeld vlakken in visgraat- en chevronpatroon voor de kleding van de afgebeelde personen, maar bijvoorbeeld ook lijntjes die bijvoorbeeld een gezicht meer diepte geven of de groeirichting van haar toont.
Couching
Voor het goud- en zilverborduursel wordt een techniek gebruikt die in het Engels couching heet. Hierbij wordt op het linnen in een bepaald patroon dikke, katoenen draden aangebracht. Over deze onderlaag worden vlak naast elkaar de gouden draden gelegd en deze worden met een dunne garen vastgezet op het linnen. Op deze manier liggen de gouden draden als het ware op een kussentje, wat een mooi reliëfeffect geeft. Gouddraad bestaat uit smalle strookjes bladgoud, die gewikkeld zijn om een zijden draad.
De Syon-Cope (koorkap), 1310-1320 - Victoria & Albert Museum, London.
De Syon-Cope (koorkap), 1310-1320 – Victoria & Albert Museum, London.
De Steeple-Aston-koorkap, 1310-1340, detail van een engel te paard met een luit, de oudste bestaande afbeelding van dit instrument - Victoria & Albert Museum, London.
De Steeple-Aston-koorkap, 1310-1340, detail van een engel te paard met een luit, de oudste bestaande afbeelding van dit instrument – Victoria & Albert Museum, London.
Als u deze mooie techniek zelf eens wilt beoefenen mag ik graag verwijzen naar de uitgebreide beschrijving van Sidney Eileen op haar website, waar ook verwijzingen staan naar leveranciers van de benodigde materialen. De website is in het Engels.
Vindplaats
Voorbeelden van opus anglicanum zijn in het bezit van het Cloisters Museum in New York, het Victoria & Albert Museum in London en in de kathedraal Saint-Étienne de Sens in Bourgondië, Frankrijk.

Bovenste foto: De Butler-Bowden-cope (koorkap), 1330-1350, V&A Museum.

Impressie hoe opus anglicanum wordt gemaakt – video V&A Museum.

De Chichester-Constable-kazuivel, circa 1335-1345, foto The Metropolitan Museum of Art Art.
De Chichester-Constable-kazuivel, circa 1335-1345, foto The Metropolitan Museum of Art Art.
Opus anglicanum, tentoonstelling in het Victoria & Albert Museum, overzichtsfoto.
Opus anglicanum, tentoonstelling in het Victoria & Albert Museum, overzichtsfoto.
Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather